Þjóðmál

The proof of the pudding is in the eating, segir enskt máltæki. Jóhanna og Steingrímur J. geta talað þindarlaust um „árangur“ stjórnarstefnu sinnar og skreytt mál sitt með endalausum talnafróðleik — en allur landslýður finnur það daglega á eigin skinni að stjórnarstefnan hefur gersamlega mislukkast. Þegar almenningur leggur illa þefjandi grautinn sér til munns finnur hann glöggt að hann er bæði illa soðinn og úldinn — og þá tjóar lítt að segja að uppskriftin sé hreint afbragð. Því hefur verið haldið fram á þessum síðum að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar sé versta ríkisstjórn sem landsmenn hafa þurft að þola og hafi þær þó margar verið slæmar. Þrjár fyrri ríkisstjórnir keppa við getulausu vinstristjórnina um nafnbótina versta ríkisstjórn Íslandssögunnar. Það eru haftastjórn Hermanns Jónassonar á fjórða áratugnum 1934–1938 (samstjórn Framsóknar- og Alþýðuflokks), vinstri stjórn Hermanns Jónassonar 1956–1958 (samstjórn Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Alþýðubandalags) og ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens 1980–1983 (samstjórn Alþýðubandalags, Framsóknarflokks og nokkurra þingmanna Sjálfstæðisflokksins). Allar þessar ríkisstjórnir sigldu efnahagslífi landsins hressilega í strand. Árin 1938–1939 blasti nánast við þjóðargjaldþrot þegar haftastjórn Hermanns fór loks frá völdum. Árið 1958, þegar vinstri stjórn Hermanns hrökklaðist frá, stóð þjóðin bókstaflega á bjargbrúninni, að sögn efnahagsráðgjafa ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens afrekaði sem kunnugt er að koma verðbólgunni yfir 100%. Almennt einkenndi þessar ríkisstjórnir allar, rétt eins og stjórn Steingríms J. og Jóhönnu: úrræða- og getuleysi, sífelldar skattahækkanir, endalaust rifrildi á stjórnarheimilinu, rangsleitni og misbeiting valds, lamandi doði í atvinnulífinu og lakari kjör almennings. Sumir kunna að spyrja: En hvað með Stefaníu (1947–1949), samstjórn Alþýðuflokks, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem setti Fjárhagsráð á fót? Sú ríkisstjórn vann vissulega mikinn skaða í efnahagslífi landsmanna með því að fella ekki gengi krónunnar og laga það að raungengi heldur framkvæma eins konar dulbúnar gengisfellingar með gríðarumfangsmiklum fjárfestingarhöftum og skömmtunarkerfi. Þótt Fjárhagsráð verði lengi í minnum haft er Stefaníu þó fyrst og fremst minnst fyrir hina merku utanríkisstefnu sína, en hún leiddi þjóðina á örlagaríkum tímum í fang annarra vestrænna lýðræðisríkja meðinngöngunni í Atlantshafsbandalagið. Erfitt er að bera saman ríkisstjórnir á ólíkum tímaskeiðum. Það gerir þó líklega útslagið um að ríkisstjórn Jóhönnu og Steingríms J. telst sú versta í sögunni, hversu illa mönnuð sú ríkisstjórn er. Það er kannski tímanna tákn en trúlega hefur aldrei setið hæfileikasnauðara og lítilsigldara fólk í ríkisstjórn á Íslandi en í getulausu vinstristjórninni. Því lengur sem hún lafir því augljósara verður það að hún á skilið með rentu nafnbótina: Versta ríkisstjórn Íslandssögunnar.

Meira

Bók Björns Bjarnasonar, Rosabaugur yfir Íslandi, hefur fengið góðar viðtökur. Bókin fór strax í efsta sæti metsölulista Eymundsson og seldist upp hjá útgefanda á innan við þremur vikum. Fróðlegt verður að sjá hvernig henni farnast þegar ný prentun kemur á markað. Bók Björns er geysimikilvæg heimild. Margir hafa hag af því að þegja Baugsmálið í hel. Þeir vilja ekki að fylgispekt þeirra við hið spillta auðvald og heimskuleg ummæli séu rifjuð upp. Flestir þeirra hafa reyndar látið lítið fyrir sér fara eftir útkomu bókarinnar. Sumir skammast sín vafalaust undir niðri fyrir framgöngu sína, þótt þeir láti á engu bera út á við. En það eru ekki allir þeirrar gerðar. Sumir kunna alls ekki að skammast sín. Og þeir forhertustu halda áfram að þenja sig — eins og ekkert hafi í skorist. Óhætt er að kalla tímabilið frá því um 2002 til hruns bankanna haustið 2008 Baugstímann í sögu Íslendinga. Þá tókst stórfyrirtækið Baugur á við ríkisvaldið í landinu og hafði tímabundinn sigur í krafti auðs síns og fjölmiðlaveldis. Með linnulausum áróðri stýrðu Baugsmiðlarnir almenningsálitinu — og svo fór að ístöðulitlir dómarar lutu því. Dómarnir í Baugsmálinu munu lengi í minnum hafðir, ekki síður en framganga margra lögfræðinga, stjórnmálamanna og „blaðamanna“. Bók Björns er fyrst og fremst læsilegt yfirlitsrit um gang mála. Höfundurinn heldur sig að mestu til hlés og leyfir lesandanum að draga sínar ályktanir. Þótt ekki sé langt um liðið koma þær staðreyndir sem dregnar eru fram í bókinni eflaust mörgum á óvart. Við erum fljót að gleyma þótt við teljum okkur fylgjast vel með fréttaflutningi. Auk þessa sjáum við margt í öðru ljósi eftir fall bankanna. Baugsveldið var spilaborg og flestu heiðvirðu fólki ofbýður nú hrokinn og yfirgangurinn sem forvígismenn þess hafa sýnt og sýna enn.

Meira

Í hvers konar þjóðfélagi viljum við búa? Þetta er spurning sem sífellt fleiri Íslendingar spyrja sig. Í landstjórninni gætir nú meiri forræðishyggju en þekkst hefur frá því á kreppuárunum þegar svokölluð „stjórn hinna vinnandi stétta“ deildi og drottnaði. Stjórnarliðar bollaleggja í fúlustu alvöru um að leggja 80% skatt á það sem þeir kalla hátekjur og í röðum þeirra heyrast jafnvel hugmyndir um að setja á fót ríkisrekna verslun með nýlenduvörur sem myndi sjá öllum landslýð fyrir nauðþurftum! Af Keflavíkurflugvelli berast þær fréttir að tollverðir leiti á fólki innanklæða til að tryggja að það sé ekki með í fórum sínum meiri gjaldeyri en ríkið heimilar. Skattar á áfengi og tóbak, bifreiðar og bensín eru hækkaðir upp úr öllu valdi, ekki til að auka tekjur ríkissjóðs heldur fyrst og fremst til neyslustýringar, þ.e. til að draga úr neyslu og atferli sem er stjórnarherrunum ekki þóknanlegt.

Þá hikar ríkisstjórn Steingríms J. Sigfússonar og Jóhönnu Sigurðardóttur ekki við að misbeita valdi til að klekkja á pólitískum andstæðingum. Aðför þeirra að tveimur fyrrverandi formönnum Sjálfstæðisflokksins er svívirðileg. Annar þeirra, Davíð Oddsson, var hrakinn úr embætti seðlabankastjóra með sérstökum lögum frá Alþingi. Hinum, Geir H. Haarde, var stefnt fyrir landsdóm, fyrstum einstaklinga. Aldrei fyrr í sögu landsins hefur verið ráðist með viðlíka hætti að fyrrverandi forystumönnum andstöðuflokks.

Meira

Jólaljósin í Reykjavík eru tilkomuminni en þau hafa verið undanfarin ár. Þetta eru þriðju jólin frá því að bankarnir hrundu. Flestir landsmenn finna orðið illyrmislega fyrir því að pyngjan er léttari. Brúnin hefur þyngst á þeim sem hafa reynt sitt besta til að standa í skilum með afborganir af húsnæðis og bílalánum sem nær tvöfölduðust á einni nóttu um leið og kaupmáttur dróst saman. Vinstri stjórninni hefur gersamlega mistekist að létta þessar byrðar almennings. En hún hefur séð til þess að bankarnir hafi það gott. Það verður hennar arfleifð.

Því miður hefur öll umræða í landinu um hrun bankanna og orsakir þess verið á villigötum. Þegar við fáum fréttir af því að endurskoðunarfyrirtækin hafi tekið þátt í svikamyllu eigenda og stjórnenda bankanna blasir við hversu hjákátlegt það er að skella skuldinni á fáeina stjórnmála og embættismenn. Í öðrum löndum, sem fóru illa út úr fjármálakreppunni, dettur engum í hug að stilla stjórnmála og embættismönnum upp við vegg sem aðalsökudólgum. Það eru engar greinar skrifaðar um það erlendis að seðlabankinn og fjármálaeftirlitið í Bretlandi eða í Bandaríkjunum beri höfuðsök á fjármálakreppunni, hvað þá einstakir embættismenn í stjórnsýslunni. Jú, vissulega geta menn deilt um vaxtapólitík bandaríska seðlabankans, en það gera sér allir ljóst að það voru stjórnendur og eigendur bankanna sem settu fjármálakerfi Vesturlanda á hvolf.
Meira

Einkennilegt er að fylgjast með síendurteknum tilraunum álitsgjafa og vinstri sinna til að telja almenningi trú um að hér á landi hafi verið gerð einhvers konar frjálshyggjubylting undir forystu Davíðs Oddssonar sem leitt hafi til hruns bankanna. Einkavæðing bankanna er þá jafnan talin til marks um frjálshyggju á vitfirringslegu stigi. En í hvaða vestrænu landi eru bankar almennt í ríkiseigu? Hér á landi var verið að reyna að gera frelsi í viðskiptum og atvinnulífi sambærilegt við það sem þekkst hefur áratugum saman í öðrum vestrænum ríkjum. Það var nú öll frjálshyggjan. Hvergi í veröldinni nema í hugarheimi vinstri sinna á Íslandi er það talið til vitnis um öfgafrjálshyggju að bankar séu í einkaeigu. Stundum er talað um „nýfrjálshyggju“ í þessu sambandi. En eins og Atli Harðarson bendir á í merkilegri grein í þessu hefti Þjóðmála (bls. 85–93) veit enginn í rauninni við hvað er átt með því orði. Það hefur jafnvel verið notað um stefnu hinna svokölluðu „neo-conservatives“ í Bandaríkjunum, neókonnanna, en þeir eru vinstri sinnar af gyðingaættum sem snerust til hægri og eiga fátt skylt við frjálshyggju (og reyndar ekki íhald heldur). Í grein sinni fjallar Atli um nýútkomna bók háskólamanna sem hefur undirtitilinn „Uppgjör við nýfrjálshyggjuna“. Samkvæmt þeirri bók virðast nánast allir sem verið hafa við stjórnvölinn í vestrænum ríkjum undanfarin 10–15 ár vera „nýfrjálshyggju“menn, þótt flestir þeirra telji sig reyndar vera jafnaðarmenn! Ruglið er sem sagt engu minna í háskólaumræðunni en í gjamminu á netinu eða hjá körlunum í heitu pottunum.

Almennt er nú talið að svokallaðir afleiðusamningar, flóknir gerningar um framtíðarverð í viðskiptum, hafi – ásamt gnótt lánsfjár á lágum vöxtum – valdið bankahruninu. Sérfróðir menn telja að ef reistar séu skorður við spákaupmennsku með afleiðusamninga megi koma í veg fyrir að fjármálafyrirtæki lendi á ný í sambærilegum hremmingum og haustið 2008. Hvað Ísland varðar er fráleitt að álykta að einkavæðingarferli bankanna hafi orsakað fall þeirra. Eins og margoft hefur verið bent á hér í blaðinu voru það jafnt nýir bankar sem gamlir og jafnt gamalgrónir bankamenn sem nýgræðingar í bankarekstri sem lentu í hruninu. Margvíslegar ástæður réðu þróuninni á Íslandi þótt vafalaust hafi oflæti, áhættufíkn og glæpsamlegt athæfi skuldakónganna og bankamannanna verið afdrifaríkast. Eitt grundvallaratriði, sem ekki hefur verið gaumur gefinn í umræðunni, mætti nefna. Það er kolrangur skilningur þjóðarinnar á sjálfri sér. Undanfarna áratugi virðumst við ekki hafa gert okkur grein fyrir að við erum einungis 300.000 manns. Í mörg ár höfum við skilgreint okkur sem Norðurlandaþjóð, borið okkur saman við þær, þótt þær séu margfalt fjölmennari, og tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi á sama grundvelli og þær. Allt stjórnkerfi landsins og yfirbygging miðast við að hér á landi búi 3–5 milljónir manna en ekki 300.000. Ekki síst af þeirri ástæðu kviknuðu engin viðvörunarljós í hugum landsmanna við útrás bankanna. Og þess vegna fengu ráðamenn hér geggjunarhugmyndir á borð við þá að Ísland sæktist eftir sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna.

Meira

Mjög er ofmælt hversu almenn óánægja fólks er með stjórnmálamenn og stjórnmálabaráttuna. Almennt má kannski segja að fólk hugsi sem svo: „Við fólum ykkur að sjá um stjórn landsins og þjóðfélagið fór á annan endann á ykkar vakt. Þið berið því sökina.“ Þetta má auðvitað til sanns vegar færa. Þess vegna er svo mikilvægt að gengið sé hreint til verks við að hreinsa til eftir hrunið. Fólk vill að þeir sem tengdust hruninu á einhvern hátt, þ.e. þeir sem stigu hrunadansinn, hverfi af vettvangi og nýtt fólk sé kallað til verka. Ef ekki er hreinsað til með þessum hætti og almenningur fær það á tilfinninguna að það hafi ekki orðið markverð breyting, fyrst og fremst á mannskap en einnig á ýmsu háttalagi, getur reiði fólks farið að beinast að sjálfum undirstöðum samfélagsins. Það hlýtur að vera meginverkefni þeirra sem hafa valist til forystu eftir hrunið að tryggja að svo verði ekki.

Úrslit sveitarstjórnarkosninganna eru ekki áfellisdómur kjósenda yfir þeirri hugmyndafræði sem var ríkjandi í landsstjórninni fyrir bankahrun heldur rassskelling á forystumönnum vinstri flokkanna sem nú fara með stjórn landsins. Það er hin almenna niðurstaða. En í nokkrum sveitarfélögum réðu staðbundnar ástæður úrslitunum, svo sem í Reykjavík og á Akureyri. Í Reykjavík lýstu kjósendur yfir fyrirlitningu sinni á þeim farsa sem einkenndi stjórn borgarinnar áður en Hanna Birna Kristjánsdóttir settist í borgarstjórastólinn. Á Akureyri framdi oddviti Sjálfstæðisflokksins eins konar pólitískt „hara-kiri“ skömmu fyrir kosningar og uppskar samkvæmt því. Að öðru leyti má Sjálfstæðisflokkurinn almennt vel við una úrslit sveitarstjórnarkosninganna. Það sýnir að sjálfstæðisstefnan höfðar enn til landsmanna, enda á hún djúpar rætur í mannseðlinu og reynslu kynslóðanna. Það er því víðs fjarri að hrun bankanna hafi dæmt hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins úr leik eins og vinstri menn og sumir álitsgjafar hafa reynt að halda að fólki. Hrun bankanna hefur ekkert með sjálfstæðisstefnuna að gera. Í hugmyndafræði sjálfstæðismanna felst ekki að farið sé á svig við lög og góða siði.

Meira

Á ensku er orðið „muckraker“ gjarnan notað um blaðamenn sem fletta ofan af spill­ingu í stjórnmálum og viðskiptalífi sem bitnar á almenningi. Orðið mun fyrst hafa verið notað í þessum skiln­­ingi af Theodore Roosevelt, 26. forseta Bandaríkjanna, í upp­hafi 20. aldar. Roosevelt vísaði þá til frægrar kristinnar táknsögu eftir John Bunyan frá ofanverðri 17. öld, För píla­gríms­ins, en í þeirri bók mun vera lýsing á manni sem var svo upp­tekinn af því að þrífa skítinn á gólf­inu að hann gat ekki lengur litið upp: allt hans líf (og yndi) var í skítnum. Roosevelt viður­kenndi fúslega að „sora­­blaða­­menn­irn­ir“, sem komu fram á sjón­ar­svið­ið í Bandaríkjunum undir lok 19. aldar, hefðu unnið margt þarfaverkið með því að af­hjúpa spillta stjórnmála­menn og stór­fyrirtæki sem misnotuðu aðstöðu sína. En þeim færi sumum eins og manninum í bók Bunyans: einblíndu svo á spill­inguna og sorann að þeir sæju ekkert annað, hættu að taka eftir öllu því góða og háleita sem einkennir mannfélagið samhliða því sem miður fer. Og þar með hefði gagnsemi þeirra fyrir þjóðfélagið dvínað og jafnvel orðið engin. Þannig er komið fyrir mörgum sem hæst láta um þessar mundir í bloggheimum og fjölmiðlunum, t.d. hinum vinsælu blogg­urum á Eyjunni.is, Agli Helgasyni og Láru Hönnu. Í þeirra augum er allt gjörspillt á Íslandi (nema þau sjálf náttúrlega og fylginautar þeirra). Af þeim sökum missir gagnrýni þeirra marks. Þessir tveir bloggarar hafa óspart beint spjót­um að Við­skipta­ráði þótt þar séu komn­ir nýir menn til valda og flestir ótengdir sukki og svínaríi skuldakónganna. Egill og Lára Hanna sýnast í grundvallaratriðum andvíg auknu markaðsfrelsi og starf­semi stór­­fyrir­­tækja. Þau eru dálítið eins og komm­­­­arnir í gamla daga, sem voru með Wall Street og United Fruit Company á heil­anum, eða áróðursmennirnir Chomsky og Michael Moore í nú­tím­anum. Áróðursraus í anda Chomskys/Michaels Moore hef­ur átt greiða leið í umræðu­þáttinn Silf­ur Egils undanfarin misseri án þess að boðið hafi verið upp á nokkurt mótvægi. Fólk sem hefur séð ljósið reynir yfirleitt að bægja efasemdum og and­stæðum sjónarmiðum frá sér. Hví skyldi Egill Helgason bjóða til sín heimskum og spillt­um stjórn­­mála­mönn­um þegar hann á völ á djúp­stæðri þekkingu Jóhannesar Björns, sérfræðings Silfur Egils í markaðsbúskap og alþjóðavæðingu, eða yfirvegaðri gagn­rýni hins hreinlynda og flekklausa Þráins Bert­els­sonar?

Meira

Það er afleiðing af vitleysunni allri sem hér fékk að viðgangast í skjóli fjölmiðlaeignar skuldakónganna að almenningur er öðrum þræði genginn af göflunum og telur sjálfsagt að kjósa vinstri græna og Borgarahreyfinguna til ábyrgðarstarfa í landinu. Það á náttúrlega upp á pallborðið við slíkar aðstæður að kenna einstaklingsfrelsi og frjálshyggjuhugmyndum um bankahrunið og afleiðingar þess. Þess vegna var óspart hæðst að Gísla Marteini Baldurssyni í Fréttablaðinu fyrir að skrifa um afrek Margrétar Thatchers með hæfilegri velþóknun þegar þess var minnst að þrjátíu ár voru frá valdatöku hennar fyrr á þessu ári. Við annan tón kveður í stórblöðum Bretlands, Times og Telegraph. Þau segja að mál sé til komið að endurvekja Mögguandann eins og komist var að orði í ritstjórnargrein Sunday Times. Rétt eins og 1979 stæði Bretland nú á krossgötum. Sú hætta vofði yfir að landið yrði aftur að bráð viðhorfum sem voru ríkjandi á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar. Þau viðhorf fólust í trú á síauknum ríkisafskiptum og meðalmennskuhugsunarhætti. Rétt eins og þá virðist breskur almenningur nú fremur vilja sætta sig við efnahagslega stöðnun en þola það að fáir beri meira úr býtum en þorri fólks við það að hagur allra batnar þegar þjóðarkakan stækkar. Það er stundum sagt að ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins hafi stjórnað í anda Thatchers undanfarin 13 ár. En það er af og frá. Ríkisvaldið hefur þanist út í Bretlandi í stjórnartíð Verkamannaflokksins. Lamandi hönd ríkisins hefur leitt til efnahagslegrar stöðnunar og stórfelldra skattahækkana. Hátekjufólk borgar núorðið 60% skatt í Bretlandi. Sama þróun blasir við hér á landi ef almenningur nær ekki áttum. Í síðasta hefti Þjóðmála var því lýst að ríkisútgjöld í helstu málaflokkum hefðu aukist hér á landi að raungildi um 40% á síðustu 5–6 árum. Það ætti því að vera hægur vandi að skera ríkisútgjöld niður um 20%. Núverandi ríkisstjórn gerir það að vísu ekki, en ef einhvern tíma kemst aftur til valda markaðssinnuð ríkisstjórn hlýtur það að vera hennar forgangsmál að lækka ríkisútgjöld um a.m.k. 20%. Rétt eins og í Bretlandi er aðkallandi að endurvekja hér Möggu-andann – eða öllu heldur Davíðs-andann í íslensku samhengi.

Meira

Þessi vetur hlýtur að teljast með þeim allra viðburðaríkustu í íslenskri stjórn­málasögu. Mikil endurnýjun mun eiga sér stað í forystusveit stjórnmálaflokkanna í næstu kosningum nema hjá vinstri græn­um. Er óhætt að segja að það sé vilji þorra fólks að fá ný andlit í stjórnmálabaráttuna. Fólk vill skýr skil eftir allt sem á undan er gengið.

Það er þó ekki þar með sagt að þeir sem nú víkja af stjórnmálasviðinu beri ábyrgð á falli fjármálakerfisins og samdrættinum í efnahagslífinu. Að undanskyldum Icesave-reikningunum glíma flest lönd heims við sams konar vanda og Ísland. Hér er nefni­lega um að ræða alþjóðlegt vandamál. Eftirlitsaðilar hafa sofið á verðinum um víða veröld, ekki aðeins á Íslandi. Og hvar­vetna reynir almenningur að gera sér grein fyrir því hvað gerðist – og kvartar undan upp­lýsingaskorti.

En hvergi nema á Íslandi er þess krafist að allir sem gegndu ábyrgðarstörfum þegar hrunið varð segi af sér. Hvergi annars staðar er þess krafist að seðlabankastjórar víki eða gripið verði til viðamikilla stjórnkerfis­breytinga. Svo virðist sem þjóðin hafi fengið risastórt taugaáfall og sé ekki fyllilega með sjálfri sér um þessar mundir. Umræða hefur farið úr böndum, litið er á alla sem störfuðu í fjármálageiranum sem ótínda glæpamenn og ráðamenn, jafnt stjórnmálamenn sem embættismenn, sem spillta getuleysingja.

Meira

Mikið hefur gengið á í fjármálalífi þjóðarinnar á undanförnum mánuðum. Þess hefur ítrekað verið krafist að ríkisvaldið skerist í leikinn eins og það er kallað. Sem betur fer hefur Geir H. Haarde forsætisráðherra ekki látið undan slíkum kröfum. Undir styrkri stjórn Seðlabankans hefur gjaldeyrisforði landsins nú verið efldur í samstarfi við seðlabanka annarra Norðurlanda og með stórri lántökuheimild fyrir ríkissjóð. Það er mikilvægt að þetta var gert á réttum tíma. Hvað sem um núverandi hlutverk og stefnu Seðlabankans má segja er ljóst að hann hefur ekki með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi stuðlað að eignabólunni sem við nú súpum seyðið af. Ábyrgðin á henni hvílir að mestu leyti á viðskiptabönkunum og að nokkru á ríkisvaldinu (stanslaus hækkun ríkisútgjalda og 90% húsnæðislánin). Stjórnendur banka og fjármálafyrirtækja virðast því miður sumir hafa farið mjög ógætilega að ráði sínu á undanförnum árum. Þeir hafa slegið sér ódýr skammtímalán í útlöndum og lánað þau til mjög langs tíma hér á landi, auk þess að fjármagna áhættusamar skuldsettar yfirtökur á fyrirtækjum í útlöndum.

Meira