Þjóðmál

Ritstjóraspjall 2. hefti...

Mikið hefur gengið á í fjármálalífi þjóðarinnar á undanförnum mánuðum. Þess hefur ítrekað verið krafist að ríkisvaldið skerist í leikinn eins og það er kallað. Sem betur fer hefur Geir H. Haarde forsætisráðherra ekki látið undan slíkum kröfum. Undir styrkri stjórn Seðlabankans hefur gjaldeyrisforði landsins nú verið efldur í samstarfi við seðlabanka annarra Norðurlanda og með stórri lántökuheimild fyrir ríkissjóð. Það er mikilvægt að þetta var gert á réttum tíma. Hvað sem um núverandi hlutverk og stefnu Seðlabankans má segja er ljóst að hann hefur ekki með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi stuðlað að eignabólunni sem við nú súpum seyðið af. Ábyrgðin á henni hvílir að mestu leyti á viðskiptabönkunum og að nokkru á ríkisvaldinu (stanslaus hækkun ríkisútgjalda og 90% húsnæðislánin). Stjórnendur banka og fjármálafyrirtækja virðast því miður sumir hafa farið mjög ógætilega að ráði sínu á undanförnum árum. Þeir hafa slegið sér ódýr skammtímalán í útlöndum og lánað þau til mjög langs tíma hér á landi, auk þess að fjármagna áhættusamar skuldsettar yfirtökur á fyrirtækjum í útlöndum. Lánsfjárkreppan er því að nokkru leyti þeirra sjálfskaparvíti þótt undirrótin sé alþjóðleg. Skuldabréfaálagið segir sína sögu, sumir hafa farið óvarlegar en aðrir. Þá hafa stjórnendur bankanna ofboðið almenningi með því að skammta sér svimandi háar tekjur. Í orði kveðnu áttu þær að vera árangurstengdar en árangurstengingin reyndist aðeins virka í aðra áttina. Og „árangurinn“ virðist aðallega hafa falist í tímabundnum pappírsgróða. Þessir starfshættir bankastjórnenda, sem einnig hafa tíðkast í hinum alþjóðlega fjármálageira, sæta nú harðri gagnrýni erlendis. Menn á borð við Alan Greenspan, fyrrverandi seðlabankastjóra Bandaríkjanna, fullyrða nú að gleypigangurinn í fasteignaviðskiptum hafi ekki aðeins leitt til vafasamra skuldabréfavafninga, eins og það er kallað, heldur megi einnig finna þar dæmi um glæpsamlegt athæfi. Fráleitt er að ætlast til þess að ríkisvaldið hjálpi bönkunum eða fjármálafurstunum út úr sjálfskaparvíti þeirra. Ríkisbjargráð í nútíma hagkerfum eiga aðeins að koma til í algerum neyðartilvikum, svo sem þegar bankakerfið er að hruni komið. Það er fullkomlega eðlilegt að það komi að skuldadögum hjá þeim sem eyða um efni fram. Það ætti ekki heldur að sæta tíðindum að þeir sem tefla djarft í skyndigróðabraski renni öðru hverju á rassinn og tapi sínu. Sú hreinsun sem nú á sér stað í fjármálageiranum er nauðsynleg. Stóru skuldararnir verða að bera ábyrgð á gerðum sínum rétt eins og sauðsvartur almúginn. Það er engin miskunn hjá bönkunum þegar gengið er að fátæku fólki. Af hverja ættu að gilda sérstakar reglur um þá sem skulda mikið? Það er ekki svo að eignir muni í stórum stíl fara í súginn, það verða einfaldlega eigendaskipti og pappírsgróðinn minnkar hjá bönkunum. Mikilvægt er að stjórnvöld búi svo um hnútana við ákvarðanir í ríkisfjármálum og mótun peningamálastefnu sinnar að almenningi og atvinnulífinu séu sköpuð viðunandi skilyrði til vaxtar og viðgangs. Tveggja stafa verðbólga og 20% útlánsvextir eru ekki viðunandi skilyrði. Stjórnvöld þurfa greinilega að taka til endurskoðunar stefnu sína og aðgerðir í peningamálum og ríkisfjármálum. Það er til dæmis vítavert ef það er rétt að ríkisútgjöld vaxi um 20% á einu ári eins og haldið hefur verið fram að verði raunin milli áranna 2007 og 2008. Við höfum búið við nær samfellt góðæri í tvo áratugi. Það er ekki óeðlilegt að það komi bakslag eftir svo langvarandi velsæld og í rauninni aðeins tímaspursmál að það harðnaði á dalnum. Það skiptast á skin og skúrir í efnahagslífinu sem öðru. Það nær engri átt að fara á taugum þótt hér verði á brattann að sækja í 2–3 ár. Við höfum öll skilyrði til að vinna okkur út úr tímabundnum efnahagsörðugleikum. Við erum rík þjóð og búum við ónýtt náttúruauðæfi í sjó og á landi. Ef það verður hins vegar ófrávíkjanleg stefna stjórnvalda hvorki að veiða fiskinn í sjónum né virkja vatnsföll eða nýta jarðvarma, þá fer hér auðvitað allt á heljarþröm fyrr eða síðar. Vegna góðærisins og ávinningsins mikla af einkavæðingunni hafa stjórnvöld komist upp með stórvarhugaverða einstefnu sína í fiskveiðimálum undanfarna tvo áratugi (þótt þau séu á góðri leið með að eyðileggja fiskistofnana við landið með ofvernd), en þau komast ekki lengi upp með slíka einstefnu í virkjanamálum á tímum orkuskorts. Aðeins með því að nýta gæði landsins verður hér byggilegt til frambúðar. Það er gleðiefni öllum frjálshuga mönnum að hinn litríki Boris Johnson skuli orðinn borgarstjóri í London. Boris leysir af hólmi vinstri öfgamanninn Ken Livingstone, Rauða-Ken, sem með skilyrðislausum stuðningi við kreddur og delluhugmyndir þrýstihópa á vinstri vængnum og þjónkun við nýríka athafnamenn (ekki ósvipað og annar gamall róttæklingur, Ólafur Ragnar) tókst að gegna embætti borgarstjóra í tvö kjörtímabil við allnokkrar vinsældir. En óráðsían, spillingin og glæpirnir keyrðu á endanum um þverbak og má segja að Boris hafi verið kosinn til að taka til. Boris Johnson er sannkallað ólíkindatól. Öðrum þræði hefur hann á sér yfirbragð ensks yfirstéttarmanns (Eton, Oxford o.s.frv.) en hann fæddist í New York, langafi hans var tyrkneskur og börn hans eru að einum fjórða indversk. Hann er með afbrigðum skarpur í hugsun, vel lesinn og minnugur, en sést oft ekki fyrir og lætur iðulega vaða á súðum. Hann er mjög metnaðarfullur en hvatvísi hans og hispursleysi hafa oft sett strik í reikninginn á framabrautinni. Auk þess er hann kvensamur og hefur átt erfitt með að standast ýmsar freistingar sem hafa orðið á vegi hans. Hann er manna skemmtilegastur og hefur notið vinsælda í sjónvarpsþáttum, ekki síst hinum bráðskemmtilega þætti Have I Got News For You með Ian Hislop, Paul Merton og gestum. Hann las klassísku málin í Oxford en sneri sér að blaðamennsku og stjórnmálum að loknu námi. Hann gat sér gott orð sem blaðamaður á Daily Telegraph og seinna ritstjóri The Spectator. Hann hefur skrifað nokkrar bækur, m.a. skáldsögur og bók um Rómaveldi, auk þess sem greinasöfn hans hafa selst í stórum upplögum. Á undanförnum árum hefur hann verið þingmaður fyrir Henley, gamla kjördæmið hans Michaels Heseltines. Boris Johnson er einn af þeim mönnum sem setja mikinn svip á umhverfi sitt. Þrátt fyrir ýmsa galla finnst öllum sem honum kynnast vænt um hann. Vonandi lætur hann hendur standa fram úr ermum sem borgarstjóri og nýtir þetta tækifæri til að sýna hvað í honum býr sem stjórnmálaforingja. Hann þurfti vafalaust oft að halda aftur af sér í kosningabaráttunni enda kepptust andstæðingar hans við að draga upp þá mynd af honum að hann væri ábyrgðarlaust flón. En Boris má ekki láta múlbinda sig. Það er rík þörf á svipmiklum mönnum eins og honum í stjórnmálum og opinberu lífi samtímans.

Er ekki Listahátíðin komin úr böndum? Væri ekki ráð að minnka umfangið og vanda fremur valið? Það sýnist algert gagnrýnisleysi ríkjandi við stjórn Listahátíðar, allt er tekið gott og gilt. Það er sannarlega tímanna tákn en verður ekki að spyrna aðeins við fótum? Sérstaklega þar sem þessi starfsemi er á kostnað skattborgaranna. Það er ekki stætt á því að fjármagna með almannafé allar þær furðu-uppákomur sem nú á dögum kallast „list“. Það fólk sem kýs að þjóna lund sinni með gjörningakúnstum verður að gera það á eigin kostnað. En stjórnmálamennirnir þora náttúrlega ekki að hafa skoðun á því hvað er list. Þeir láta berast með rétttrúnaðarstraumnum — í þessu sem öðru. Og Morgunblaðið bregst í þessu eins og flestu öðru og ýtir undir vitleysuna. Þar á bæ eru skrifaðir leiðarar um að úðakrot skemmdarvarga á húsveggi í borginni sé listræn tjáning ungs fólks sem yfirvöld þurfi að finna farveg fyrir! Til skamms tíma sat á Alþingi fyrir VG ungur maður sem kallaði sig listamann. List hans fólst einkum í því að skrifa á veggi illa orðaðar skammir um Bush-stjórnina. Það er eitthvað stórlega bogið við það þegar kúnstir af þessu tagi eru skilgreindar sem „list“ og njóta styrkja úr almannasjóðum. Á Listahátíðinni voru límd út um borg og bý veggspjöld með andstyggilegum hatursáróðri frá ofstækisfullum þjóðernissamtökum og „listin“ átti að felast í viðbrögðum almennings. Það kallast „list“ í Listaháskóla Íslands að vekja fólk á miðjum nóttum með háværu endurvarpi af upptöku frá messuhaldi múslima. Það kallast líka „list“ í Listaháskólanum að hengja upp í kirkju ljósmynd af viðurstyggilegum kynferðisglæpamanni á sýningu sem á að vera innblásin af Biblíunni. Á Listahátíðinni var einn viðburðurinn háöldruð kona sem gert hefur það að féþúfu sinni vestanhafs að rausa þindarlaust um kynlíf í sjónvarpi. Þeir sem eru komnir á þann aldur að muna uppákomur og gjörningalist sjöunda og áttunda áratugarins hljóta að spyrja sjálfa sig hvort allt gangi í hringi í þessu blessaða lífi. Þá rifjast það upp að ‘68-kynslóðin ræður náttúrlega ríkjum núna í Listaháskólanum — og virðist lítt hafa þroskast í fjörutíu ár.

Bandaríski dálkahöfundurinn eitursnjalli P. J. O’Rourke sagði frá því í ræðu nýverið að þegar tíu ára dóttir sín maldaði í móinn við foreldra sína með orðunum „þetta er ekki „sanngjarnt“ væri hann vanur að segja við hana: „Þú ert sæt, það er ekki sanngjarnt. Fjölskylda þín er vel stæð, það er ekki sanngjarnt. Þú fæddist í Bandaríkjunum, það er ekki sanngjarnt. Þú, helst af öllum, ættir að biðja til Guðs að lífið verði ekki sanngjarnt þegar þú átt í hlut.“ — Þetta ættu Íslendingar, í allri sinni velsæld, líka að hafa hugfast þegar þeir leggjast í hugarvíl og hefja upp svartagallsraus út af gengisbreytingum eða lækkun á hlutabréfavísitölu. Að svo mæltu óska ég lesendum gleðilegs sumars.