Ritstjóraspjall 1. hefti, vor 2010

Á ensku er orðið „muckraker“ gjarnan notað um blaðamenn sem fletta ofan af spill­ingu í stjórnmálum og viðskiptalífi sem bitnar á almenningi. Orðið mun fyrst hafa verið notað í þessum skiln­­ingi af Theodore Roosevelt, 26. forseta Bandaríkjanna, í upp­hafi 20. aldar. Roosevelt vísaði þá til frægrar kristinnar táknsögu eftir John Bunyan frá ofanverðri 17. öld, För píla­gríms­ins, en í þeirri bók mun vera lýsing á manni sem var svo upp­tekinn af því að þrífa skítinn á gólf­inu að hann gat ekki lengur litið upp: allt hans líf (og yndi) var í skítnum. Roosevelt viður­kenndi fúslega að „sora­­blaða­­menn­irn­ir“, sem komu fram á sjón­ar­svið­ið í Bandaríkjunum undir lok 19. aldar, hefðu unnið margt þarfaverkið með því að af­hjúpa spillta stjórnmála­menn og stór­fyrirtæki sem misnotuðu aðstöðu sína. En þeim færi sumum eins og manninum í bók Bunyans: einblíndu svo á spill­inguna og sorann að þeir sæju ekkert annað, hættu að taka eftir öllu því góða og háleita sem einkennir mannfélagið samhliða því sem miður fer. Og þar með hefði gagnsemi þeirra fyrir þjóðfélagið dvínað og jafnvel orðið engin. Þannig er komið fyrir mörgum sem hæst láta um þessar mundir í bloggheimum og fjölmiðlunum, t.d. hinum vinsælu blogg­urum á Eyjunni.is, Agli Helgasyni og Láru Hönnu. Í þeirra augum er allt gjörspillt á Íslandi (nema þau sjálf náttúrlega og fylginautar þeirra). Af þeim sökum missir gagnrýni þeirra marks. Þessir tveir bloggarar hafa óspart beint spjót­um að Við­skipta­ráði þótt þar séu komn­ir nýir menn til valda og flestir ótengdir sukki og svínaríi skuldakónganna. Egill og Lára Hanna sýnast í grundvallaratriðum andvíg auknu markaðsfrelsi og starf­semi stór­­fyrir­­tækja. Þau eru dálítið eins og komm­­­­arnir í gamla daga, sem voru með Wall Street og United Fruit Company á heil­anum, eða áróðursmennirnir Chomsky og Michael Moore í nú­tím­anum. Áróðursraus í anda Chomskys/Michaels Moore hef­ur átt greiða leið í umræðu­þáttinn Silf­ur Egils undanfarin misseri án þess að boðið hafi verið upp á nokkurt mótvægi. Fólk sem hefur séð ljósið reynir yfirleitt að bægja efasemdum og and­stæðum sjónarmiðum frá sér. Hví skyldi Egill Helgason bjóða til sín heimskum og spillt­um stjórn­­mála­mönn­um þegar hann á völ á djúp­stæðri þekkingu Jóhannesar Björns, sérfræðings Silfur Egils í markaðsbúskap og alþjóðavæðingu, eða yfirvegaðri gagn­rýni hins hreinlynda og flekklausa Þráins Bert­els­sonar?

Ein ástæða þess að gamaldags komma-svarta­galls­raus á nú upp á pallborðið er að það hefur ekki verið tekið nógu vel til eftir skulda­kóngana. Það er til dæmis lífsins ómögulegt fyrir al­menn­ing að bera virðingu fyrir banka­­starfsemi þar sem menn með siðferðisþrótt Finns Svein­­­björns­­sonar eru mikils­ráð­andi. Hvern­ig í ósköp­­­­unum gat það gerst að mað­ur­inn sem stýrði hinni vitfirr­ingslegu Icebank-útrás spari­sjóðanna var ráðinn til að byggja upp banka­kerfið á nýjum og heil­brigðum grunni?

Ef marka má heimasíðu Viðskiptaráðs hefur ný stjórn þess ekki enn komið því í verk að skipta um fram­kvæmda­stjóra. Það hafa gagnrýnendur óspart nýtt sér til að gera markaðs­áherslur Við­skiptaráðs tor­tryggi­legar. Þjónkun fram­kvæmda­­stjór­ans (Finns Oddssonar) við yfir­boð­ara sína þeg­ar skuldakóng­­arn­ir réðu lögum og lof­um í stjórn Við­skipta­ráðs gekk út yfir allt vel­sæmi, sbr. margvísleg spreng­­hlægi­leg um­mæli hans um „útrásina“. Þetta er meginvandi okkar um þessar mund­ir – tregðan við að skipta út fólkinu sem var í brúnni í strandsiglingu skulda­kóng­­­­anna. Það verður að víkja ef við viljum byggja upp heilbrigðara fjármálalíf. Það þarf sem sagt að hreinsa almennilega til. Það er vissulega sársaukafullt en ef við viljum búa í samfélagi sem ekki er gegnsýrt af hatri, rógi og Chomsky/Michael Moore-rausi verða þeir sem veljast til forystu í stjórnmálum og viðskiptalífi að hafa dug í sér til þess að taka ærlega til hendi. Það mun ekki skapast sæmileg sátt í landinu nema það verði merkj­an­leg skil við „útrásar“-tímann.

Átakanlegt er að fylgjast með getuleysi ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur til að takast á við þau vandamál sem blasa við þjóðinni. Ekki er fjarri lagi að þessi ríkis­stjórn hafi unnið landinu meiri skaða með úrræðaleysi sínu en hlaust af hruni bank­anna. Heimilunum blæðir út og fyrirtækin berjast í bökkum. Eina ráð ríkis­stjórnarinnar er að stórhækka skatta – með þeim afleiðing­um að útgjöld heimilanna hækka og starfsemi fyrirtækja dregst enn frekar saman. Um þetta er meðal annars fjallað í grein Ragnars Árnasonar í þessu hefti, bls. 27–30, og nýrri bók Hann­esar Hólmsteins Gissurar­sonar, Áhrif skattahækkana á hagvöxt og lífskjör, sem fylgir þessu vorhefti sem gjöf til áskrifenda.

Landsmenn, jafnt sem út­lend­ingar, fylgjast furðu lostn­ir með framgöngu ráð­herra rík­­is­stjórnar­innar í Icesave-mál­­inu. Aldrei í sögu þjóð­ar­innar hafa ráðamenn þess gengið jafn augljóslega gegn hags­mun­um fólksins í land­inu. Hingað til hafa Íslend­ingar mátt treysta því að ráðamenn þeirra, úr hvaða stjórn­­­­málaflokki sem er, stæðu keikir gagn­­­vart er­lend­um valds­mönnum og berðust fram í rauð­an dauð­ann fyrir mál­stað Íslands. Með þeim hætti höfðum við okkar fram í sjálf­­stæðis­­bar­átt­unni, land­helgisdeilunum og sam­skiptum okkar við Bandaríkin á kalda­­stríðs­árunum. En núna þurfum við að búa við það að æðstu ráða­menn þjóðar­innar leggist á fjóra fætur frammi fyrir erlendu valdi og skríði fyrir því.

Nema Ólafur Ragnar Grímsson. Hann á heiður skilið fyrir að neita að skrifa upp á Icesave-hlekkina sem ríkisstjórnin ætlaði að þvinga þjóðina í. Má til sanns vegar færa að í 26. gr. stjórnarskrárinnar felist eins konar öryggisventill, sem Ólafur Ragnar misnotaði að vísu herfilega í fjöl­miðla­málinu, en er ætl­að að koma þjóðinni til bjargar þegar vitleys­ingar í landsstjórninni stefna þjóð­ar­hags­­­mun­um í voða. Ólafur Ragn­ar á jafn­framt þakkir skilið fyrir að tala máli Ís­lands sköru­lega á alþjóðavett­vangi. Í fyrsta sinn í forsetatíð hans hefur hann haft hagsmuni þjóð­ar­innar allrar að leiðar­ljósi. Áður hefur hann, eins og kunnugt er, jafnan haft það að markmiði að styrkja vinstri sjónar­mið í sessi (hann er guðfaðir getu­lausu vinstristjórnar­innar sem nú situr) og upp­hefja sjálfan sig með furðu­kúnstum á borð við þátt hans í Himalaja-hneykslinu sem fjallað er um í þessu hefti Þjóðmála (bls. 14–26).

Og fyrst Ólafi Ragnari er þakkað má ekki gleymast að þakka hinum magnaða Indefence-hóp og lögfræðingunum snjöllu sem lagt hafa mest af mörkum til að forða þjóðinni frá hinni „glæsilegu niðurstöðu“ Steingríms J. Sigfússonar.

Þegar blaðað er í gömlum blaða­úr­klippum staðnæmist augað við fyrir­sögn á forsíðu Morgunblaðsins í lok júní 1967: „Full aðild Íslands að efnahags­banda­­lag­inu kemur varla til greina – sagði Willy Brandt, utan­ríkisráðherra Vestur-Þýska­lands“. Þá hét Evrópusambandið Efna­hags­bandalag Evrópu og Brandt var ekki enn orðinn kansl­ari. Hann sagði að Íslendingar myndu glata þjóðareinkennum sínum, ekk­ert minna, ef ákvæðum banda­­lagsins um frjálsa tilfærslu fjármagns og vinnuafls yrði beittt gagnvart „þessu litla landi“. Glöggt er gests augað!

Rétt fyrir jólin birtist eftirfarandi pist­ill á vefsíðunni Silfur Egils:

Við getum sett upp jólagjafalista samfylk­ing­ar­mannsins. Hann vill fá Snorra eftir Óskar Guð­mundsson, fósturföður Hrannars B. og fyrr­um kosningastjóra Jóhönnu. Ferðabókina Enginn ræður för eftir Runólf Ágústsson, fyrrverandi rektor á Bifröst. Jöklabókina eftir Helga Björnsson – af því samfylkingarmaðurinn trúir á lofts­lags­breyt­ingar – og ef Hallgrímur Helga­son væri með bók, þá myndi hann biðja um hana líka. Hallgrímur er raunar höfundur barna­sög­unnar Konan sem kyssti of mikið. Hún gæti farið í jólapakka samfylkingarfólks. Jólabókalisti sjálfstæðismannsins gæti litið svona út: Þeirra eigin orð, bók með neyðarlegum til­vitnunum, tekin saman af Óla Birni Kára­syni. Eldað af lífi og sál eftir Rósu Guð­bjarts­dóttur. Svartbók kommúnismans, þýdd af Hannesi Hólmsteini. Peningarnir sigra heiminn eftir Niall Ferguson, útgefin af Uglu, forlagi Jakobs F. Ásgeirssonar.

Það er útaf fyrir sig skemmtilegt að taka saman svona lista, þótt sérkennilegt sé að setja merkimiða á bækur almennra útgáfu­félaga eftir því hver stýrir þeim („útgefin af Uglu, útgáfufélagi Jakobs F. Ásgeirssonar“). Það tíðkaðist að vísu að nokkru leyti á kalda­stríðsárunum þegar Mál og menning og Almenna bókafélagið voru og hétu, enda voru þau útgáfufélög beinlínis stofnuð í pólitísk­um tilgangi (þótt ómögulegt sé reyndar að draga þá ályktun ef útgáfulisti AB er skoðaður). Ég hef nú ekki orðið var við það að sjálfstæðismenn kaupi útgáfu­bækur Bókafélagsins Uglu (útgefanda Þjóðmála) í stórum stíl. Stuðningsmenn Sjálf­stæðis­flokksins eru um 35% þjóðarinnar og ætti því Bóka­félagið Ugla að vera á grænni grein ef raun­veru­leikinn væri eins og Egill Helgason heldur – að fólk kaupi bækur eftir því hvort útgefen­d­ur þeirra séu þeim pólitískt þóknanlegir!

En hvers vegna að draga mig í dilk, einan út­gefenda, eftir pólitískum skoðunum? Ég get nefnt nokkra útgefendur sem hafa mun af­dráttarlausari pólitískar skoðanir en ég og fara ekkert í launkofa með þær. Sumir þeirra gefa líka út pólitísk tímarit eins og ég. Af hverju dregur Egill Helgason þá ekki í dilka með sama hætti? Væntanlega er það vegna þess að ég er sjálfstæðismaður. Hinir eru nefnilega samfylkingarmenn eða vinstri grænir. Fróðlegt er að skoða hvaða umfjöllun bæk­­­urn­ar á þessum tveimur jólagjafalistum hafa fengið í Kiljunni, bókaþætti Ríkis­sjón­­varps­ins, sem Egill Helgason stýrir. Skemmst er frá því að segja að bækurnar á jóla­­gjafalista sjálfstæðismanna fengu enga um­fjöllun. Alls enga. (Þó getur verið að minnst hafi verið á eina eða tvær þeirra í fram­hjáhlaupi, 5–10 sekúndur, en það var ekkert fjallað um þær.) Bækurnar á jóla­gjafa­lista sam­fylk­ing­ar­mannsins fengu hins vegar mjög ríkulega umfjöllun hjá Agli. (Þó getur verið að ekki hafi verið fjallað sér­staklega um bók Hallgríms Helgasonar, enda eru barnabækur sjaldan til umræðu í þáttunum.)

Allt er þetta auðvitað í samræmi við hefð­bundna túlkun starfsmanna Ríkis­út­varps­­ins á hlutleysisreglum stofn­unarinnar.

Ef allt væri með felldu hefði útgáfa hinnar risavöxnu Svartbókar kommúnismans á ís­lensku auðvitað verið efni í heilan Kilju­þátt. Einnig hefði maður haldið að þátta­stjórn­andi sem er jafn upptekinn af bankahrun­­inu og Egill Helgason, sbr. skrif hans á Eyjunni og val hans á umræðuefni og við­­mæl­endum í sjónvarpsþættinum Silfri Egils, hefði tekið bækurnar Peningarnir sigra heiminn og Þeirra eigin orð til umfjöllunar í þáttum sínum. En því var ekki að heilsa. Var það út af því að þær bækur voru í huga Egils á „jóla­gjafa­lista sjálf­stæðismannsins“? Engin efnisleg rök hníga að því að taka þessar tvær bækur ekki til ríkulegrar um­fjöllunar í sjónvarpsþáttum Egils. Í annarri bókinni skrifar heimsþekktur sagnfræð­­ing­­­ur sögu fjármálalífsins í heiminum og reynir að skýra hvers vegna hrun af því tagi sem varð haustið 2008 eigi sér stað. Að flestra dómi er hér um að ræða afburðagott rit sem færustu menn víða um lönd hafa borið lof á, burtséð frá pólitískum skoðunum.

Hin bókin, Þeirra eigin orð, geymir „fleyg orð auðmanna, stjórnmálamanna, álits­gjafa og embættismanna í útrásinni“. Kannski skýrist áhugaleysi Egils Helgasonar á þeirri bók af því að þar eru birt „neyðarleg um­mæli“ hans sjálfs um skuldakóngana!?

Þess má geta að engin útgáfu­bóka Bóka­félagsins Uglu fyrir jólin fékk umfjöll­un í Kiljunni.

Er Egill Helgason „spilltur“ þátta­stjórn­andi? Ja, hann er spilltur upp á íslenska vísu, ef svo má segja. Svona svipað og flest­ir þeirra stjórnmálamanna og embættis­manna sem hann sjálfur sakar ótt og títt um spillingu. Þannig er nú „spillingin“ mikla á Íslandi í raun: Gam­alkunn greiðasemi vina, kunningja og ættingja í litlu landi þar sem allir þekkja alla og tengjast jafnvel fjölskylduböndum.

Það er fráleitt að halda því fram að Ís­lend­ingar séu spilltari en aðrar þjóðir. Vissu­lega grasseraði viss tegund spillingar í fjár­mála­geiranum á „út­rásar“-tímanum. Hún fólst aðallega í gegndar­lausum út­lán­um bank­­anna til eigenda sinna, hæstsettu starfs­manna og vildar­vina og neyslufylleríi. Ís­lenskir stjórn­­mála- og embættismenn eru al­mennt heið­ar­­legt fólk sem vinnur störf sín af alúð og sam­­viskusemi. Hins vegar gerir fá­mennið og kunn­­­ingja­samfélagið okkur erfitt fyrir. Stofn­an­ir og embætti eru iðulega van­mátt­ug til að fást við verkefni sín, menn hika við að beita sína nánustu ströngustu reglum og oft á tíðum er ekki völ á úrvalsfólki til starfa, þ.e. við sitjum iðulega uppi með getulítið fólk í æðstu stöð­um (sbr. núverandi ríkisstjórn). Þá er stjórn­kerfið ungt og ýmsar reglur ekki rótfastar eins og í eldri samfélögum á Vestur­­lönd­um. Þrátt fyrir þessa annmarka er raun­­veruleg spilling – mútur og stórfelld mis­­notk­un á aðstöðu – hér mun minni en almennt þekkist í öðrum vest­rænum löndum.

Þótt trumbusláttur „búsáhalda­bylt­ingar­inn­ar“ glymji enn í höfðinu á vinsælum blogg­ur­um er vonandi að með hækkandi sól fari þeir að líta upp úr skítnum og skynja á ný fegurð lífsins – og ekki síst allt það góða og jákvæða sem einkennir ís­lenskt samfélag og við eigum að vera þakklát fyrir.

Snemma árs varð Matthías Johannessen átt­ræður. Af því tilefni gaf Bókafélagið Ugla út hans magnaða ljóðabálk, Hruna­dansinn. Bókinni fylgir geisla­diskur með flutningi Gunnars Eyjólfssonar á ljóðinu. Um leið og Matthíasi er óskað til hamingju með afmælið og sitt mikla ævistarf skulu lesendur Þjóðmála hvattir til að kaupa sér Hrunadansinn sem fæst í öllum betri bóka­búðum og í vefverslun Bókafélagsins Uglu á netinu (www.bokafelagidugla.is).

Að svo mæltu óska ég lesend­um gleði­legra páska – um leið og ég vek athygli á þeirri gleðilegu staðreynd að með þessu hefti byrjar sjötti árgangur Þjóðmála.