Þjóðmál

Mjög er ofmælt hversu almenn óánægja fólks er með stjórnmálamenn og stjórnmálabaráttuna. Almennt má kannski segja að fólk hugsi sem svo: „Við fólum ykkur að sjá um stjórn landsins og þjóðfélagið fór á annan endann á ykkar vakt. Þið berið því sökina.“ Þetta má auðvitað til sanns vegar færa. Þess vegna er svo mikilvægt að gengið sé hreint til verks við að hreinsa til eftir hrunið. Fólk vill að þeir sem tengdust hruninu á einhvern hátt, þ.e. þeir sem stigu hrunadansinn, hverfi af vettvangi og nýtt fólk sé kallað til verka. Ef ekki er hreinsað til með þessum hætti og almenningur fær það á tilfinninguna að það hafi ekki orðið markverð breyting, fyrst og fremst á mannskap en einnig á ýmsu háttalagi, getur reiði fólks farið að beinast að sjálfum undirstöðum samfélagsins. Það hlýtur að vera meginverkefni þeirra sem hafa valist til forystu eftir hrunið að tryggja að svo verði ekki.

Úrslit sveitarstjórnarkosninganna eru ekki áfellisdómur kjósenda yfir þeirri hugmyndafræði sem var ríkjandi í landsstjórninni fyrir bankahrun heldur rassskelling á forystumönnum vinstri flokkanna sem nú fara með stjórn landsins. Það er hin almenna niðurstaða. En í nokkrum sveitarfélögum réðu staðbundnar ástæður úrslitunum, svo sem í Reykjavík og á Akureyri. Í Reykjavík lýstu kjósendur yfir fyrirlitningu sinni á þeim farsa sem einkenndi stjórn borgarinnar áður en Hanna Birna Kristjánsdóttir settist í borgarstjórastólinn. Á Akureyri framdi oddviti Sjálfstæðisflokksins eins konar pólitískt „hara-kiri“ skömmu fyrir kosningar og uppskar samkvæmt því. Að öðru leyti má Sjálfstæðisflokkurinn almennt vel við una úrslit sveitarstjórnarkosninganna. Það sýnir að sjálfstæðisstefnan höfðar enn til landsmanna, enda á hún djúpar rætur í mannseðlinu og reynslu kynslóðanna. Það er því víðs fjarri að hrun bankanna hafi dæmt hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins úr leik eins og vinstri menn og sumir álitsgjafar hafa reynt að halda að fólki. Hrun bankanna hefur ekkert með sjálfstæðisstefnuna að gera. Í hugmyndafræði sjálfstæðismanna felst ekki að farið sé á svig við lög og góða siði.

Uppgjör sjálfstæðismanna vegna bankahrunsins beinist því ekki að stefnu flokks þeirra heldur því fólki sem stýrði flokknum þegar hrunið varð. Strandkapteinar fara yfirleitt í land, hver svo sem sök þeirra er í raun. Uppgjör sjálfstæðismanna verður því óhjákvæmilega á persónulegum nótum. Slík uppgjör eru oft erfið vegna tengsla og tilfinninga. En almenningur verður að skynja að það séu raunveruleg skil við hrunfortíðina. Skilin felast í því að skipta út fólki en ekki í breyttri þjóðfélagsgerð eða nýju flokkakerfi. Mikilsvert er fyrir framtíð Sjálfstæðisflokksins og framgang sjálfstæðisstefnunnar að nýir forystumenn flokksins sýni fyllstu einurð í þessu uppgjöri. Flokkurinn mun gjalda þess síðar ef forysta hans víkur sér undan óþægilegum átökum eða reynir að halda hlífiskildi yfir þeim sem þekkja ekki sinn vitjunartíma.

Fátt er nýtt undir sólinni. Almenningur hefur löngum verið ósáttur við fulltrúa sína á þingi og í landsstjórninni. Stjórnmál virðast því miður ekki alltaf laða það besta fram í þeim sem gefa sig að þeim og fólki ofbýður iðulega það sem það verður vitni að á stjórnmálasviðinu. En oft er fólk líka ósanngjarnt og of kröfuhart gagnvart þeim sem gegna forystuhlutverki í stjórnmálum. Í þessu hefti Þjóðmála (bls. 102–108) er birt rúmlega áttatíu ára gömul ritgerð eftir Árna Pálsson prófessor sem gæti allt eins hafa verið skrifuð í dag. Árni var einn af merkilegustu mönnum sinnar tíðar, eins konar Samuel Johnson Íslands. Hann var viðkvæmur gáfumaður með stórt hjarta, afburða skemmtilegur og kunni öðrum betur að hneykslast. Í þessari ritgerð er Árni fullur vandlætingar á stjórnmálabaráttu í lýðræðisríkjum. Ritgerð hans er holl lesning, bæði okkur sem fylgjumst með stjórnmálun-um utan frá og þeim sem lifa og hrærast í þeim. Mannskepnan er ófullkomin og mannanna verk meira og minna broguð. Dómgreind stjórnmálamanna er misjöfn eins og dómgreind okkar allra. Stundum erum við heppin með stjórnmálamenn, stundum ekki. Ekkert það kerfi er til sem girðir fyrir ófullkomleika mannsins. Ef við viljum búa við sæmilegt frelsi er eina leiðin til að draga úr afleiðingum ófullkomleika mannsins að sýna einurð og heiðarleika, horfast í augu við það sem aflaga hefur farið og reyna að bæta fyrir það eins og við best getum. En það er ævarandi barátta. Kynslóðir koma og fara – og nýjar kynslóðir vilja reyna allt á sjálfum sér og fátt læra af þeim sem gengnar eru. Við munum á víxl hrífast af stjórnmálaforingjum og hafa skömm á þeim – og „spillingin“ mun alltaf verða umræðuefni karlanna í heita pottinum. Þannig gengur það til í mannlífinu. Það er kjánatal að allt muni snúast til betri vegar ef kallað er saman stjórnlagaþing, ný stjórnarskrá samin, stjórnmálaflokkarnir lagðir niður o.s.frv. Sagan kennir okkur að það eru falsspámenn sem tala á þeim nótum. Það sem okkur vantar er ekki nýjar reglur um hvað eina heldur betra og drenglundaðra fólk til forystustarfa – fólk sem þorir að tala af einurð, tekst á við verkefni sín af samviskusemi og heiðarleika og býr yfir traustri dómgreind. Það er manndómur einstaklinganna sem gerir gæfumuninn en ekki regluverkið.

Þeim sem gera sér háar hugmyndir um stjórnmál og opinbert líf skal ráðlagt að lesa dagbækur Alastairs Campbell, breska blaðamannsins sem var nánasti ráðgjafi Tonys Blair, leiðtoga breska Verkamannaflokksins og forsætisráðherra Bretlands á árunum 1997–2007. Í fyrra kom út styttri gerð af dagbók-un-um, eins konar yfirlitsbók, The Blair Years, og þótti sæta tíðindum. En fyrir skemmstu hófst útgáfa óstyttu gerðarinnar. Þar er allt látið flakka. Fyrsta bindið, Prelude to Power, segir frá árunum 1994–1997 og er 774 bls. Að sögn Rods Liddle, hins snjalla dálkahöfundar Sunday Times, er þetta óborganleg lesning. Brugðið er upp sláandi myndum af persónum og leikendum og flett ofan af því hvað þeim fannst stundum í raun og veru þótt þær hefðu ekki látið á neinu bera á yfirborðinu. „Hvað ég hata þessa andskotans menn,“ segir Blair eftir fund með nokkrum helstu verkalýðsforkólfum Bretlands. „Þeir eru bæði heimskir og illgjarnir.“ Blair varð snemma uppgefinn á keppinauti sínum, Gordon Brown. Snemma árs 1996 segir hann að samskipti sín við Brown séu eins og manns við afbrýðisama kærustu sem heldur að í hvert sinn sem maðurinn lítur aðra konu augum sé hann í þann mund að halda framhjá henni. Reyndar virðast bæði Blair og Gordon Brown vera sjúklega tortryggnir. Robin Cook virðist hafa verið andstyggðin uppmáluð. Peter Mandelson er slóttug dramadrottning, sífellt að plotta og trúir því (réttilega) að öllum sé illa við hann. Cherie, eiginkona Blairs, er fýld og eins og fest upp á þráð. „Öfundin, illkvittnin og sjálfsmeðaumkunin er yfirþyrmandi,“ skrifar Liddle og bætir við: „Ekki að furða að þau hafi sífellt verið veik, engst um af svíðandi magaverkjum eða þjökuð af of hröðum hjartslætti og átröskun. Þetta er frábærlega geggjað lið: bara ef við hefðum vitað þetta allt fyrr.“ Campbell bregður líka upp skemmtilegri mynd af Mo Mowlan nakinni í baðkari og Blair sjálfum berrössuðum frammi fyrir starfsmönnum sínum. „Mannlífið í hnotskurn!“ segir Liddle.

Almenningur í landinu sýpur nú seyðið af vinstri stefnu í landsstjórninni með tilheyrandi skattahækkunum, doða í atvinnustarfsemi og almennu úrræðaleysi. Það blasir við að vinstri flokkarnir ráða ekki við stjórn landsins. Fólk skynjar almennt að það er allra hagur að lækka skatta, hafa taumhald á ríkisútgjöldum og skapa atvinnulífinu forsendur til að dafna. Þegar búið er að gera upp við hrunadansfólkið geta sjálfstæðismenn tekið höndum saman og barist með oddi og egg fyrir lífsskoðunum sínum. Þær eiga sem fyrr segir ríkan hljómgrunn með þjóðinni. Því miður hefur kosningabarátta Sjálfstæðisflokksins á undanförnum árum verið fremur máttlítil. Frambjóðendur flokksins hafa sumir ekki virst treysta sér til að halda fram raunverulegum hægri sjónarmiðum. En það á enginn að taka þátt í stjórnmálum nema hann byggi lífsskoðanir sínar á traustum hugmyndafræðilegum grunni og sé reiðubúinn að berjast fyrir þeim fram í rauðan dauðann. Stjórnmál eru vitaskuld í bland hugmynda- og valdabarátta, en þegar á reynir hlýtur það að vera hugmyndabaráttan sem blífur. Valdafíknin má aldrei bera hugsjónirnar ofurliði.

Mjög mikilvægt er að væntanlegur landsfundur Sjálfstæðisflokksins marki skýra stefnu til að takast á við vanda heimilanna í landinu. Áhrifum bankahrunsins á hag heimilanna má líkja við afleiðingar jarðskjálfta og eldgosa. Í einni svipan tvöfölduðust skuldir fólks og nú blasir það við þúsundum Íslendinga að þeir munu aldrei eignast neitt um dagana heldur verða í eins konar skuldafangelsi það sem eftir er. Við slíkar aðstæður ber ríkisvaldinu að koma til bjargar, rétt eins og Viðlagasjóður hjálpar þeim sem verða fyrir eignatjóni vegna eldgosa og jarðskjálfta. Viðbrögð stjórnmálamanna við þessum vanda hafa hingað til verið ómarkviss. Ætli tillögur framsóknarmanna um flatan niðurskurð á skuldum hafi ekki verið skynsamlegastar? Það hefði gert þorra fólks kleift að ráða við skuldir sínar og losað það úr ævilöngum skuldafjötrum. Það hefði líka gert það að verkum að það fólk sem réð alls ekki við skuldir sínar hefði strax verið gert upp. En samhliða hefði þurft að setja reglur um að ekki væri hægt að elta fólk vegna skulda sem hvíla á bílum og íbúðarhúsnæði, heldur yrði veðið (bíllinn eða íbúðarhúsnæðið) einfaldlega að duga fyrir skuldinni. Þannig gæfist fólki tækifæri til að byrja upp á nýtt ef það hefði reist sér hurðarás um öxl. Þetta ásamt flötum niðurskurði á skuldum hefði verið hreinleg leið og gengið jafnt yfir alla. Hálfkák vinstri stjórnarinnar hefur bara lengt í hengingarólinni hjá þeim sem verst standa og dregið stórkostlega úr eyðslugetu alls almennings með tilheyrandi margföldunaráhrifum í efnahagslífinu. Öllu skiptir að al-menningur verði fyrir sem minnstum skakkaföllum af framferði bankamannanna. Það verður að sjá til þess að almenningur hafi kaupgetu til að halda hringrás efnahagslífsins gangandi.

Upp á síðkastið hefur orðið „leigupenni“ gengið í endurnýjun lífdaganna. Í gamla daga var þetta skammaryrði sem kommúnistar klíndu gjarnan á þá andstæðinga sína sem stóðu utan hefðbundinnar stjórnmálabaráttu en tóku þátt í stjórnmálaumræðunni með greinaskrifum. Kommúnistar voru hirðmenn Stalíns og gengu erinda sovétkommúnismans (og voru því sjálfir sannkallaðir leigupennar). Þeir gátu ekki ímyndað sér að nokkur maður fyndi hjá sér hvöt til stjórnmálaskrifa án þess að ganga erinda einhverra húsbænda. Þeir sem vörðu einstaklingsfrelsið og hægri stefnu voru því í hugum kommúnista leigupennar auð-valdsins með einum eða öðrum hætti. Eins og flestar svívirðingar kommúnista – land-ráðamaður, bandaríkjaleppur, o.s.frv. – varð orðið leigupenni í þeirra munni fljótt merk-ing-arlaus svívirðing, dæmigert Þjóðviljaníð sem almenningur leiddi hjá sér en var partur af hinu daglega og ókræsilega fóðri sem lesendur Þjóðviljans þrifust á. En í seinni tíð höfum við kynnst raunverulegum leigupennum auðvalds. Baugsvaldið svokallaða, hin alræmda klíka Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, lagði undir sig (með lánsfé) stærstu fyrirtæki landsins í verslun og þjónustu, eignaðist yfir helming af öllum fjölmiðlum landsins – til að tryggja sér hliðhollt almenningsálit, níða í svaðið lögregluyfirvöld og hafa áhrif á dómstóla landsins – og bar fé á lítilsiglda og staðfestulausa stjórnmálamenn í öllum flokkum til að hafa áhrif á ákvarðanir stjórnvalda (sbr. fjölmiðlamálið, Rei-hneykslið og afskiptaleysi samkeppnisyfirvalda og fjármálaeftirlits). Á fjölmiðlum sínum hafði Baugsvaldið forherta málsvara sem beygðu sig og bugtuðu fyrir húsbændum sínum eins og auðsveipir búðarþjónar, en þeir höfðu líka (og hafa enn) á sínum snærum menn utan fyrirtækjaveldis síns sem skrifa (aðallega á netinu og ýmist undir eigin nafni eða dulnefnum) í þeirra þágu gegn greiðslu. Þessir menn eru raunverulegir leigupennar. Þeir þiggja, eftir því sem fregnir herma, háar greiðslur fyrir skrif sín, þ.e. fyrir að afvegaleiða almenningsálitið og gera það hliðhollara auðvaldshring sem skilur eftir sig þúsund milljarða króna skuld á herðum almennings. Einn af leigupennum Jóns Ásgeirs og klíku hans átti meira að segja eina mest seldu bók ársins í fyrra og varð fyrir vikið einn eftirsóttasti álitsgjafi hins „hlutlausa“ ríkisútvarps. Fróðlegt væri fyrir stjórnendur ríkisútvarpsins að bera saman umrædda bók við niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ekki er þó líklegt að stjórnendur ríkisútvarpsins séu ýkja spenntir fyrir því. Þeir sýna það í verki á hverjum degi að þeir hafa engan áhuga á því að hlíta lögbundnum hlutleysisskyldum sínum.

Í vor hóf göngu sína frábær vefur á netinu, Evrópuvaktin, undir stjórn tveggja þaulvanra blaðamanna af Morgunblaðinu, Björns Bjarnasonar, fyrrverandi aðstoðarritstjóra, og Styrmis Gunnarssonar, fyrrverandi ritstjóra. Þar eru sagðar fréttir og birtar fréttaskýringar, pistlar og ritstjórnargreinar. Efni síðunnar tengist Evrópusambandinu (ESB), þróun evrópskra stjórnmála og efnahagsmála, umræðum um þau efni á Íslandi og tengslum Íslands og ESB, auk almennrar framvindu í alþjóðlegum stjórnmálum og efna-hagsmálum. Ritstjórar Evrópuvaktarinnar eru báðir einarðir andstæðingar aðildar Íslands að Evrópusambandinu og vilja leggja sitt af mörkum til að sjá til þess að „Íslendingar fljóti ekki sofandi inn í Evrópusambandið“ eins og þeir komast að orði. En þeir árétta að í þeirri skoðun felist ekki „andstaða við Evrópusambandið eða aðildarþjóðir þess, heldur byggist hún á varðstöðu um hagsmuni Íslands og Íslendinga“. Afstaða ritstjóranna mótast af áralangri þátttöku þeirra í umræðum um íslensk stjórnmál, Evrópu- og alþjóðamál, auk þess sem Björn hefur kynnst innviðum Evrópusambandsins og þátttöku Íslands í því sem alþingismaður og ráðherra. Óhætt er að mæla með þessari vefsíðu sem daglegu netfóðri. Á evropuvaktin.is er geysimikið magn upplýsinga og fróðlegra fréttaskýringa sem ekki er lengur að finna í hinum hefðbundnu fjölmiðlum.

Almennt virðast hefðbundnir fjölmiðlar á Íslandi eiga erfitt uppdráttar um þessar mundir. Þeir eru sumir orðnir býsna efnisrýrir, auk þess sem ofuráhersla er lögð á stuttfréttir og meint skemmtigildi. Er til dæmis fróðlegt að bera saman vægi erlendra frétta og íþróttafrétta í fréttaþáttum ríkisútvarpsins. En einn hefðbundinn fjölmiðill hefur náð sér á strik á undanförnum mánuðum. Það er Morgunblaðið. Eftir umtöluð ritstjóraskipti hafa vinstri öflin skipulega rægt Morgunblaðið með þeim árangri að það hefur ekki notið sannmælis. Góð og gegn vinstri kona sagði mér frá því að hún hefði orðið mjög hissa þegar hún fékk ókeypis kynningaráskrift að Morgunblaðinu fyrir skömmu. Blaðið væri aftur orðið að alvörublaði, efnismikið og alls ekki einhliða pólitískur snepill eins og hún hefði fengið á tilfinninguna af fjölmiðlaumræðunni. SunnudagsMogginn væri til dæmis alveg fyrirtak (fyrir utan pappírinn og grámyglulega forsíðu). Hún væri yfirleitt ekki sammála leiðurunum og Staksteinum en hún læsi það efni á hverjum degi vegna þess að það væri skemmtilega skrifað og hnitmiðað. Þetta er allt saman laukrétt. Morgunblaðið hefur náð áttum eftir niðurlægingarskeið undanfarinna ára þegar það gekk stuttfréttunum á vald og sneri baki við sögu sinni og hefðum. Blaðið hefur nú mikla yfirburði yfir Fréttablaðið á nánast öllum sviðum blaðamennsku og útgáfu. Vissulega gæti Morgunblaðið verið enn betra blað með markvissari ritstýringu á „innblaðinu“, þ.e. vali á umfjöllunarefnum, greinum, höfundum og fréttaskýringum, en það er önnur saga. Staðreyndin er sú að Morgunblaðið er núna eins og jafnan áður langbesta dagblaðið sem við eigum völ á. Það er aftur orðið ómissandi með morgunkaffinu!

Það háir vitanlega Morgunblaðinu að bank-arnir skuli halda hlífiskildi yfir viðskiptaveldi Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og klíkuhans. Í mörg ár hefur það verið markmið þessarar auðvaldsklíku að koma Morgunblaðinu fyrir kattarnef. Hefur hún haldið úti fríblaði með miklu tapi með því að láta fyrirtæki sín auglýsa nær einvörðungu í fríblaðinu og sniðganga Morgunblaðið. Þar sem klíka þessi hefur aldrei átt neitt eigið fé að ráði má segja að almenningur hafi verið látinn bera kostnaðinn af þessari herferð (í háu vöruverði). Ekki síst í því ljósi blöskrar flestum framferði bankanna í málefnum Haga og 365. Klíka Jóns Ásgeirs fær enn að „eiga“ og reka fjölmiðlafyrirtækið 365 og verslunarfyrirtækið Haga og skammta sér þaðan ofurlaun og margvísleg fríðindi. Engum vafa er undirorpið að þetta stafar af því að ekki var hreinsað nógu vel til í bönkunum eftir hrunið. Í rauninni átti að hreinsa út allt efsta lagið í öllum bönkunum strax við endurreisn þeirra. Allir yfirmenn í bönkunum tengdust með beinum eða óbeinum hætti spillingunni sem þar þreifst á útrásartíma skuldakónganna. Almenningur mun ekki bera traust til bankakerfisins fyrr en þetta fólk er farið. Hverjum datt í hug að gera Finn Sveinbjörnsson að bankastjóra í endurreistum Kaupþingi banka? Finnur stýrði Icebank-ævintýri sparisjóðanna með skelfilegum afleiðingum. Eftir að hann hreppti hnossið í Kaupþingi hefur hann leynt og ljóst gengið erinda klíku Jóns Ásgeirs og þannig í raun sagt alþýðu manna í þessu landi, sem þarf að bera kostnaðinn af framferði Jóns Ásgeirs og klíku hans, að éta það sem úti frýs. Ef Finnur Sveinbjörnsson og kumpánar hans í bankakerfinu hefðu snefil af siðferðiskennd hefðu þeir umsvifalaust tekið öll fyrirtæki af Jóni Ásgeiri og klíku hans, brotið þau upp og selt heiðvirðum kaupsýslumönnum og þannig skapað heilbrigða samkeppni á ný í smásöluverslun og heilbrigt umhverfi í fjölmiðlarekstri.

Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er gríðarmikilvæg. Hún sýnir svart á hvítu að sökin að hruni bankanna var vitfirringsleg útlánastefna þeirra og misnotkun eigenda bankanna á þeim í eigin þágu. Það ætti því ekki lengur að þurfa að eyða orðum að söguskýringum leigupennanna og fylgisveina þeirra. Þó virðist það vera mörgum erfitt að kyngja því að það var ekki Davíð Oddsson, efnahagsstefna stjórnvalda frá árinu 1991, yfirtaka Glitnis eða óvönduð stjórnsýsla sem orsakaði fall bankanna. Það var til dæmis athyglisvert að í umfjöllun ríkisútvarpsins daginn sem skýrslan kom út var megináhersla lögð á hlut stjórnsýslunnar þótt skýrslan tæki af öll tvímæli um það að ábyrgðin væri bankanna. Í Fréttablaðinu daginn eftir var fyrirsögnin á forsíðu: „Enginn gekkst við ábyrgð“. Í undirfyrirsögn stóð að ráðherrar, seðlabankastjórar og forstjóri FME væru sakaðir um mistök og vanrækslu í starfi. Síðan var bætt við eins og til málamynda: „Stærstu hluthafar bankanna fengu óeðlilegan aðgang að lánsfé.“ Í DV var fyrirsögnin: „Loksins! Sökudólgarnir afhjúpaðir.“ Með fylgdu myndir af tíu einstaklingum: þremur ráðherrum, fjórum embættismönnum og svo í lokin þremur skuldakóngum (stærstu eigendum Landsbankans og Glitnis). Framsetning bæði Fréttablaðsins og DV gaf alranga mynd af niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar. Greinilegt var að sumir sem mest tjáðu sig um skýrsluna höfðu ekki lesið mikið í henni. Þess vegna var mikilvægt að fá í hendur bók Styrmis Gunnarssonar, Hrunadans og horfið fé, þar sem fjallað er um helstu niðurstöður skýrslunnar á 160 bls. Fæstir leggja það á sig að lesa skýrsluna alla en ásamt fylgigögnum er hún vel á fjórða þúsund blaðsíðna í stóru broti. Það er mikils virði að almenningur skuli eiga kost á einstaklega greinargóðu yfirliti Styrmis til mótvægis við skrumskælda umfjöllun sumra fjölmiðla.

En þótt skýrslan sé góð er hún ekki algóð fremur en önnur mannanna verk. Eins og Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi for-sætis-ráðherra, bendir á hér í blaðinu (bls. 124–126) í ritdómi um bók Styrmis orkar ýmislegt tvímælis í niðurstöðum nefndarinnar. Þorsteinn segir meðal annars að nefndarmenn geri enga tilraun til að sýna fram á „orsakasamhengi milli þeirra athafna og þess athafnaleysis sem þeir telja til vanrækslusynda einstakra stjórnmálamanna og embættismanna og falls bankanna“. Þorsteinn vekur einnig máls á því að nefndarmenn gáfu sér ekki tíma til að meta andmæli sem þeim bárust eða tefla fram mótrökum gegn þeim. Margt bendi því til að nefndin hafi aðeins virt andmælaréttinn að formi en ekki efni. Ýmsar spurningar vakni líka um notkun nefndarmanna á vanræksluhugtakinu. Þá séu svör nefndarinnar við vel rökstuddum athugasemdum um vanhæfi ein-stakra nefndarmanna „bæði fátækleg og í litlu samræmi við þau sjónarmið sem gilt hafa í dómum og álitum umboðsmanns Alþingis“. – Ekki síst vekur furðu að andmæli við skýrs-luna skyldu ekki fá inni í prentaðri útgáfu hennar, en í þess stað var látið nægja að birta andmælin á vefnum sem fylgiskjal númer ellefu!

Í stuttu máli má segja að tvenns konar efni sé í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis: Upplýsingar og skoðanir. Upplýsingarnar eru mjög fróðlegar, enda hafði nefndin óvenjulegar heimildir til að afla þeirra. Skoðanir nefndarmanna eru hins vegar bara það: skoðanir þriggja einstaklinga sem störfuðu undir miklum þrýstingi um að gera sig ekki seka um „hvítþvott“. Ómögulegt er að varast þá hugsun að skoðun nefndarmanna á „vanrækslu“ seðlabankastjóranna þriggja sé sprottin af slíkum þrýstingi. Hin meinta vanrækslusynd sýnist svo smávægileg í ljósi alls þess sem gerðist og kemur auk þess orsökum bankahrunsins nákvæmlega ekkert við. Rétt er að minna á að öll stóryrðin sem dundu á Seðlabankanum vikurnar og mánuðina eftir bankahrunið fá enga stoð í niðurstöðum nefndarinnar.

Í ljósi einhliða umræðu um skýrsluna og störf rannsóknarnefndarinnar fóru Þjóðmál þess á leit við Davíð Oddsson að fá andmæli hans til birtingar (sjá bls. 37–79). Hver og einn getur þá svarað því fyrir sjálfan sig, eftir lestur þeirra, hvernig staðið hefur verið að fréttaflutningi og umræðum um skýrsluna og hvort eðlilegar ályktanir hafi verið dregnar af henni. – Þar sem andmæli Davíðs eru í lengra lagi var nauðsynlegt að stækka þetta hefti af Þjóðmálum, en það er 128 bls. í stað 96 bls. eins og jafnan.

Að svo mæltu óska ég lesendum gleðilegs sumars.