Ritstjoraspjall 20

Einkennilegt er að fylgjast með síendurteknum tilraunum álitsgjafa og vinstri sinna til að telja almenningi trú um að hér á landi hafi verið gerð einhvers konar frjálshyggjubylting undir forystu Davíðs Oddssonar sem leitt hafi til hruns bankanna. Einkavæðing bankanna er þá jafnan talin til marks um frjálshyggju á vitfirringslegu stigi. En í hvaða vestrænu landi eru bankar almennt í ríkiseigu? Hér á landi var verið að reyna að gera frelsi í viðskiptum og atvinnulífi sambærilegt við það sem þekkst hefur áratugum saman í öðrum vestrænum ríkjum. Það var nú öll frjálshyggjan. Hvergi í veröldinni nema í hugarheimi vinstri sinna á Íslandi er það talið til vitnis um öfgafrjálshyggju að bankar séu í einkaeigu. Stundum er talað um „nýfrjálshyggju“ í þessu sambandi. En eins og Atli Harðarson bendir á í merkilegri grein í þessu hefti Þjóðmála (bls. 85–93) veit enginn í rauninni við hvað er átt með því orði. Það hefur jafnvel verið notað um stefnu hinna svokölluðu „neo-conservatives“ í Bandaríkjunum, neókonnanna, en þeir eru vinstri sinnar af gyðingaættum sem snerust til hægri og eiga fátt skylt við frjálshyggju (og reyndar ekki íhald heldur). Í grein sinni fjallar Atli um nýútkomna bók háskólamanna sem hefur undirtitilinn „Uppgjör við nýfrjálshyggjuna“. Samkvæmt þeirri bók virðast nánast allir sem verið hafa við stjórnvölinn í vestrænum ríkjum undanfarin 10–15 ár vera „nýfrjálshyggju“menn, þótt flestir þeirra telji sig reyndar vera jafnaðarmenn! Ruglið er sem sagt engu minna í háskólaumræðunni en í gjamminu á netinu eða hjá körlunum í heitu pottunum.

Almennt er nú talið að svokallaðir afleiðusamningar, flóknir gerningar um framtíðarverð í viðskiptum, hafi – ásamt gnótt lánsfjár á lágum vöxtum – valdið bankahruninu. Sérfróðir menn telja að ef reistar séu skorður við spákaupmennsku með afleiðusamninga megi koma í veg fyrir að fjármálafyrirtæki lendi á ný í sambærilegum hremmingum og haustið 2008. Hvað Ísland varðar er fráleitt að álykta að einkavæðingarferli bankanna hafi orsakað fall þeirra. Eins og margoft hefur verið bent á hér í blaðinu voru það jafnt nýir bankar sem gamlir og jafnt gamalgrónir bankamenn sem nýgræðingar í bankarekstri sem lentu í hruninu. Margvíslegar ástæður réðu þróuninni á Íslandi þótt vafalaust hafi oflæti, áhættufíkn og glæpsamlegt athæfi skuldakónganna og bankamannanna verið afdrifaríkast. Eitt grundvallaratriði, sem ekki hefur verið gaumur gefinn í umræðunni, mætti nefna. Það er kolrangur skilningur þjóðarinnar á sjálfri sér. Undanfarna áratugi virðumst við ekki hafa gert okkur grein fyrir að við erum einungis 300.000 manns. Í mörg ár höfum við skilgreint okkur sem Norðurlandaþjóð, borið okkur saman við þær, þótt þær séu margfalt fjölmennari, og tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi á sama grundvelli og þær. Allt stjórnkerfi landsins og yfirbygging miðast við að hér á landi búi 3–5 milljónir manna en ekki 300.000. Ekki síst af þeirri ástæðu kviknuðu engin viðvörunarljós í hugum landsmanna við útrás bankanna. Og þess vegna fengu ráðamenn hér geggjunarhugmyndir á borð við þá að Ísland sæktist eftir sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna.

Núna eigum við að snúa við blaðinu og skilgreina okkur sem þjóð upp á nýtt. Við eigum í hverju efni að bera okkur saman við 300.000 manna svæði í stærri löndum og spyrja: Hvað getur 300.000 manna samfélag leyft sér? Hvernig er skynsamlegt að 300.000 manna svæði hagi sínum málum? Stærð ríkiskerfisins er ekki fasti heldur ræðst af vilja íbúanna og greiðslugetu skattborgaranna. Hvers konar ríkiskerfi ætti 300.000 manna samfélag að hafa? Blasir ekki við að það er fullkomlega fáránlegt að 300.000 manna land byggi upp sinn opinbera geira með sama hætti og 5 milljón manna land? Hvað getur 300.000 manna svæði leyft sér að hafa stóra utanríkisþjónustu? Hvað geta 300.000 manns leyft sér að taka mikinn þátt í alþjóðlegu samstarfi? Er eitthvert vit í því að 300.000 manna svæði starfræki eigin seðlabanka þar sem starfa 130 manns svo aðeins eitt dæmi sé nefnt? Hvað starfar margt fólk núna við stjórnsýslu á sveitarstjórnarstigi? Hvað væri hæfilegt að það væri margt til að sinna 300.000 manna svæði? Hvað telja skattborgararnir á þessu 300.000 manna svæði réttlætanlegt að standa undir mikilli yfirbyggingu við stjórn og rekstur svæðisins? Svona eigum við að spyrja á öllum sviðum opinbers rekstrar. Ef þetta væri útgangspunkturinn væri hægur vandi að skera útgjöld ríkisins niður um 40%.

Þeir ríkisstarfsmenn sem misstu vinnuna við hressilegan niðurskurð á ríkisútgjöldum myndu brátt finna sér þjóðhagslega arðbærari störf í einkageiranum. Að því tilskyldu auðvitað að það verði stjórnarskipti og lífi blásið á ný í atvinnustarfsemi í landinu. Ríkisstjórn Steingríms J. Sigfússonar, sem kennd er við Jóhönnu Sigurðardóttur, er að drepa hér allt í dróma í atvinnumálum með aðgerðaleysi sínu og skattpíningu. Ef við hefðum búið við kraftmikla og framsækna ríkisstjórn undanfarin tvö ár þá væri hér allt öðru vísi umhorfs. Íslenskt efnahagslíf er svo sveigjanlegt að við komumst miklu fyrr út úr efnahagskreppum en flestar aðrar þjóðir. En aðeins ef atvinnulífinu eru sköpuð skilyrði til að dafna. Á tímum eins og þessum þarf að lækka skatta en ekki hækka þá. Ef endar ná ekki saman í ríkisútgjöldum þá á auðvitað að minnka þau. Það er vel hægt. Kanadamenn, sem seint verða kenndir við frjálshyggju, tóku sig til fyrir nokkrum árum og skáru ríkisútgjöld niður um 40% á örfáum árum.

Í upphafi níunda áratugar síðustu aldar stóðu Kanadamenn frammi fyrir gríðarlegum fjárlagahalla sem nam 39 billjónum Kanadadala eða nær 10% af þjóðarframleiðslu. Samdráttur var í þjóðarbúskapnum, hagvöxtur var neikvæður um 2,1% árið 1991. Þáverandi forsætisráðherra, Jean Chretien, leit réttilega svo á að eina leiðin út úr vandanum væri að skera niður ríkisútgjöld og best væri að ráðast að rótum vandans strax. Hann skipaði nefnd æðstu embættismanna til að yfirfara tillögur ráðuneyta og ríkisstofnana um niðurskurð. Þessi nefnd gerði síðan tillögur til ráðherranefndar sem lagði endanlegar tillögur fyrir forsætisráðherrann. Að meðaltali þurftu ráðuneyti og stofnanir ríkisins að skera niður um 20%. Heilbrigðis- og menntakerfin voru ekki undanskilin. Á skömmum tíma fækkaði störfum í ríkisgeiranum um 40 þúsund. Fækkun kennara leiddi m.a. til þess að meðalfjöldi nemenda í bekkjum hækkaði úr 25 í 35. Dregið var stórlega úr niðurgreiðslum til bænda og ýmissa atvinnugreina og margvíslegum styrkveitingum hreinlega hætt. Ekkert var „heilagt“. Deildum á sjúkrahúsum var jafnvel lokað. Það fundu því allir fyrir niðurskurðinum nema helst aldraðir, öryrkjar og langveikir. Innan fimm ára var orðinn afgangur á fjárlögum. Efnahagslífið tók mikinn kipp. Kreppan var afstaðin og blússandi hagvöxtur tók við. Vitaskuld voru ekki allir sáttir. En þegar harðnar á dalnum verður að skera niður. Það á jafnt við opinbera geirann eins og atvinnulífið og heimilin. Kanadamenn þakka árangurinn því hversu skörulega var gengið til verks. Lítill árangur af aðgerðum fyrri ríkisstjórna sýndi að það dugði ekkert hálfkák. Ríkisstjórn Camerons í Bretlandi hefur haft hliðsjón af árangri Kanadamanna við óhjákvæmilegan niðurskurð á útgjöldum breska ríkisins. Það ættum við líka að gera.

Í stjórnarandstöðu hæddust vinstrimenn oft að Sjálfstæðisflokknum og gagnrýndu hann fyrir að velja menn í ráðherraembætti og stöður án tillits til menntunar. Það þótti t.d. mjög fyndið að fjármálaráðherra skyldi vera dýralæknir að mennt. Menntsnobb hefur löngum verið einkenni á vinstri vængnum. Eftir að vinstri flokkarnir mynduðu ríkisstjórn hafa þeir sýnt hve mikið var að marka gagnrýni þeirra. Þeir skipuðu fyrst norskan stjórnmálamann seðlabankastjóra í trássi við sjálfa stjórnarskrána, flæmdu burt hagfræðing úr ráðuneytisstjórastarfi í forsætisráðuneytinu (sem stundum er nefnt „efnahagsráðuneyti“), gerðu jarðfræðing að fjármálaráðherra og völdu fyrrverandi flugfreyju með verslunarskólapróf í embætti forsætisráðherra. Forsætisráðherrann mun reyndar vera sá eini í Íslandssögunni sem þarf á túlki að halda þegar hann ræðir við útlendinga á ensku. Þó kemur öllum saman um að sjaldan eða aldrei hafi íslenska þjóðin þurft meira á því að halda en einmitt nú að hafa góð tengsl við alþjóðasamfélagið. Í Icesave-málinu setti jarðfræðingurinn í fjármálaráðuneytinu gamlan flokksbróður sinn, Svavar Gestsson stúdent, yfir samninganefnd Íslands. Þótt Svavar hafi sér til ágætis nokkuð hefur enga reynslu eða þekkingu á sviði alþjóðasamninga. Hann sérhæfði sig á sínum tíma í landráða- og landsölubrigslum og fjandskap við þátttöku Íslands í vestrænu samstarfi sem ritstjóri Þjóðviljans og formaður Alþýðubandalagsins. Hann stundaði að vísu um skeið nám í Marx-Lenín Akademíu miðstjórnar austur-þýska Kommúnistaflokksins, en það þótti mikil forfrömun í herbúðum sósíalista á Íslandi í gamla daga og ígildi langskólanáms á Vesturlöndum! Það er því sama hvar borið er niður: Í veröld vinstri manna er það látið gott heita að ekkert samræmi sé milli orða og gerða. Í stjórnarandstöðu ná vinstri menn ekki upp á nef sér af hneykslan vegna háttalags stjórnarherrana og fjölmiðlafólkið tekur þátt í æsingnum. En þegar vinstri mennirnir komast loks sjálfir að kjötkötlunum ganga þeir jafnvel lengra í „ósómanum“ en þeir sem þeir áður gagnrýndu – og fjölmiðlafólkið lætur sér það í léttu rúmi liggja.

Natan Sharansky, rússneski andófsmaðurinn, ísraelski stjórnmálamaðurinn, mannréttindafrömuðurinn og rithöfundurinn (og einn af fáum sem unnið hafa Gary Kasparov í skák!), lét einhverju sinni svo um mælt að sannasta birtingarmynd lýðræðis væri að hver maður gæti stigið fram á opinberum vettvangi og sagt það sem honum byggi í brjósti án þessa að óttast handtöku eða fangelsisvist. Þetta er auðvitað laukrétt. Því miður eru margir þeir sem hæst láta um lýðræði hér á landi ekki þessarar skoðunar. Þeir setja samasemmerki milli lýðræðis og „réttlætis“ sem þeir svo skilgreina eftir eigin höfði. Í þeirra „réttlæti“ felst meðal annars að ekki má segja hvað sem er. „Réttlætið“ kallar jafnvel á útskúfun úr samfélaginu og brottvikningu úr starfi, ef þessum sérkennilegu lýðræðissinnum er verulega misboðið! Því miður sýnast það aðallega vera lýðræðissinnar af þessu tagi sem ætla að hafa sig mest í frammi á þjóðfunda- og stjórnlagaþingsvitleysunni sem framundan er.

Ánægjulegt er að vekja athygli á því í lokin að Þjóðmál hafa nú komið út í nákvæmlega fimm ár. Fyrsta heftið kom út haustið 2005. Í fyrsta árgangi, 2005, voru aðeins tvö hefti þar sem útgáfan hófst ekki fyrr en um haustið. En aðrir árgangar hafa ver-ið fjögur hefti. Fyrstu fimm árgangarnir, 2005–2009, eru nú til sölu innbundnir hjá útgefanda; sjötti árgangurinn verður til innbundinn snemma á næsta ári (hver árgangur innbundinn kostar 5.000 kr.). Á næsta ári, 2012, hefst svo sjöundi árgangur Þjóðmála. Þjóðmál eru því orðin eitt lífsseigasta tímarit um stjórnmál sem komið hefur út hér á landi.