Þjóðmál

Í hvers konar þjóðfélagi viljum við búa? Þetta er spurning sem sífellt fleiri Íslendingar spyrja sig. Í landstjórninni gætir nú meiri forræðishyggju en þekkst hefur frá því á kreppuárunum þegar svokölluð „stjórn hinna vinnandi stétta“ deildi og drottnaði. Stjórnarliðar bollaleggja í fúlustu alvöru um að leggja 80% skatt á það sem þeir kalla hátekjur og í röðum þeirra heyrast jafnvel hugmyndir um að setja á fót ríkisrekna verslun með nýlenduvörur sem myndi sjá öllum landslýð fyrir nauðþurftum! Af Keflavíkurflugvelli berast þær fréttir að tollverðir leiti á fólki innanklæða til að tryggja að það sé ekki með í fórum sínum meiri gjaldeyri en ríkið heimilar. Skattar á áfengi og tóbak, bifreiðar og bensín eru hækkaðir upp úr öllu valdi, ekki til að auka tekjur ríkissjóðs heldur fyrst og fremst til neyslustýringar, þ.e. til að draga úr neyslu og atferli sem er stjórnarherrunum ekki þóknanlegt.

Þá hikar ríkisstjórn Steingríms J. Sigfússonar og Jóhönnu Sigurðardóttur ekki við að misbeita valdi til að klekkja á pólitískum andstæðingum. Aðför þeirra að tveimur fyrrverandi formönnum Sjálfstæðisflokksins er svívirðileg. Annar þeirra, Davíð Oddsson, var hrakinn úr embætti seðlabankastjóra með sérstökum lögum frá Alþingi. Hinum, Geir H. Haarde, var stefnt fyrir landsdóm, fyrstum einstaklinga. Aldrei fyrr í sögu landsins hefur verið ráðist með viðlíka hætti að fyrrverandi forystumönnum andstöðuflokks.

Undanfarin tvö ár höfum við því búið við vinstri stjórn eins og þær gerast verstar. Eftir átján ára stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins var fólk farið að gleyma því hvað vinstri stjórn raunverulega þýddi. En nú blasir það orðið við öllum hvað vinstri stjórn hefur í för með sér: sífelldar skattahækkanir, almennt úrræða og getuleysi, endalaust rifrildi á stjórnarheimilinu, rangsleitni og misbeitingu valds, lamandi doða í atvinnulífi og lakari kjör almennings.

Í kjölfar hruns bankanna hófst linnulaus áróður í fjölmiðlum um að hrunið væri stjórn og stefnu Sjálfstæðisflokksins að kenna. Ekki er óeðlilegt að sitjandi stjórnarflokki sé refsað þegar áföll verða í þjóðarbúskapnum. En í þessu tilfelli var aðeins öðrum stjórnarflokknum refsað – þeim til hægri. Hinn stjórnarflokkurinn, Samfylkingin, skerpti á sínum vinstri sjónarmiðum og tók eins og ekkert væri við stjórnartaumum eftir hrunið. Þetta var ekki aðeins ómaklegt heldur fullkomlega út í hött. Ef einhver flokkur var holdgervingur þess sem úrskeiðis fór við hrunið – þjónkun við bóluauðvald – þá var það Samfylkingin. Það var nefnilega ekki hægri stefna sem orsakaði hrun bankanna heldur þjónkun við hið nýja auðvald sem hér skaut rótum – bóluauðvaldið. Þótt Samfylkingin gengi lengst – og væri réttnefnd Baugsflokkurinn – voru allir stjórnmálaflokkarnir sekir um þjónkun við bóluauðvaldið. Það lét líka peningana tala, bar óspart fé á ístöðulitla stjórnmálamenn og flokka þeirra sem dönsuðu síðan eftir þess pípum, sbr. fyrirlitlega framgöngu vinstri grænna í fjölmiðlamálinu. Sjálfstæðisflokkurinn missti fótana í ríkisstjórnarsamstarfinu við Samfylkinguna. Þá afvegaleiddist forysta flokksins til samskonar þjónkunar við bóluauðvaldið og Samfylkingin stóð fyrir. Flokkurinn þáði jafnvel háa fjárstyrki frá spilltasta bóluauðvaldinu og forystumenn flokksins virtust trúa eins og nýju neti fagurgala hins veruleikafirrta bóluauðvalds um að allt léki í lyndi þótt rotnunarþefurinn fyllti vitin. Þá sveik flokkurinn grundvallarstefnu sína um að reyna að hafa taumhald á ríkisútgjöldum, en það er önnur saga.

Uppgjör Sjálfstæðisflokksins við hruntímann felst í því að horfast í augu við hvað fór úrskeiðis í stjórnarsamvinnunni við Samfylkinguna í öðru ráðuneyti Geirs H. Haarde (2007–2009). En þá verður að hafa í huga að þegar þar var komið sögu gátu stjórnvöld ósköp lítið gert til að stöðva helreið bankanna. Mistök forystumanna Sjálfstæðisflokksins fólust fyrst og fremst í því að gera sér ekki grein fyrir vandanum; sannir íhaldsmenn, trúir sínum grundvallarprinsippum, hefðu ekki látið berast með straumnum. Það fer illa fyrir öllum stjórnmálamönum og flokkum sem standa ekki vörð um grundvallarviðhorf sín. Einnig verða sjálfstæðismenn að viðurkenna að einkavæðing bankanna tókst ekki sem skyldi. Bankarnir voru því miður seldir mönnum sem ekki voru trausts verðir. Hitt er svo annað mál að stærstu leikendurnir í bankakerfinu í hrunsögunni (Bjarni Ármannsson, Hreiðar Már Sigurðsson, Sigurjón Þ. Árnason, Sigurður Einarsson o.s.frv.) hefðu eftir sem áður verið þar fyrirferðarmiklir og vafalaust notað þau tækifæri sem gáfust til að byggja brjálæðislegar spilaborgir sínar með Jóni Ásgeiri og klíku hans.

Hrunið orsakaðist af því að bankarnir voru rændir innan frá. Þetta gerðist þrátt fyrir mjög viðamiklar alþjóðlegar reglur og eftirlitskerfi – og jafnt í löndum þar sem hægri og vinstri stjórnir voru við völd. Það var ekki 10% fjármagnsskattur eða 30% kaupmáttaraukning almennings sem orsakaði hrun íslensku bankanna heldur vitfirringsleg útlánastefna sem gekk þvert á viðteknar hugmyndir siðaðs fólks um heilbrigða bankastarfsemi. Áhættufíkn bankanna hlaust öðrum þræði af ofgnótt lánsfjár á alþjóðlegum fjármálamarkaði. Ekki í nokkru landi – nema Íslandi – er bankahrunið kennt við hægri stefnu í stjórnmálum. Það er að vísu í öllum löndum fámennur hópur svokallaðra andkapítalista sem kennir frelsi og „fjármagnseigendum“ um allt sem aflaga fer í vestrænum samfélögum en alls staðar – nema á Íslandi – eru slík sjónarmið á ysta jaðri stjórnmálaumræðunnar. Það er því ekki að undra að illa hafi tekist til á Íslandi eftir hrunið fyrst viðspyrnan var reist á lygi – lyginni um það að hægri stefna Sjálfstæðisflokksins, ásamt lélegri stjórnsýslu, hefði orsakað hrun bankanna. Sú lygi – sem bæði ríkisútvarpið og Baugsmiðlarnir hafa reynt að festa í sessi – hefur mótað mjög almenningsálitið undanfarin misseri. Afleiðingin er ekki aðeins vitleysan hlægilega í Reykjavík, þar sem „þorpsfíflið“ (e. the village idiot) var kosið til æðstu metorða, heldur versta ríkisstjórn í manna minnum sem með úrræðaleysi sínu og skattpíningu hefur unnið landinu meiri skaða en sjálft bankahrunið.

Ein skrýtnasta birtingarmynd hins brenglaða almenningsálits er afstaða fólks til fjölmiðla. Þegar Davíð Oddsson var ráðinn ritstjóri Morgunblaðsins var efnt til mikillar áróðursherferðar þar sem fólk var hvatt til að segja upp áskrift sinni á blaðinu. Starfsmenn ríkisútvarpsins voru þar fremstir í flokki. Á forsíðu textavarpsins var t.d. birt með stórum stöfum símanúmerið sem fólk gæti hringt í til að segja upp áskrift sinni að Morgunblaðinu! Margir létu glepjast af þessum áróðri, enda var búið að telja þeim trú um að orsök bankahrunsins væri „Davíð Oddsson“. En sama fólk og sneri þannig baki við Morgunblaðinu eftir áralanga samfylgd lét, og lætur, sér vel líka að fá Fréttablaðið í hús – blað sem er í eigu spilltasta bóluauðvaldsins, Jóns Ásgeirs og co! Engin dæmi eru um annað eins í öðrum löndum. Eða getur t.d. einhver ímyndað sér að stór hluti Bandaríkjamanna sneri baki við sínu helsta dagblaði vegna óánægju með að George W. Bush hefði verið ráðinn ritstjóri og léti sér vel líka að fá einungis í sitt hús fríblað útgefið af Enronþrjótunum?

Í þessu hefti er fjallað um furðumanninn Julian Assange og tengsl hans við Ísland skv. nýútkomnum bókum (sjá bls. 86–92). Einn af þeim sem hafa komið Assange til varnar í þeim hremmingum sem hann hefur átt í undanfarna mánuði er bandaríski kvikmyndagerðarmaðurinn Michael Moore. Moore hefur m.a. stutt Assange fjárhagslega í þeim málarekstri sem hlotist hefur af ásökunum tveggja sænskra kvenna um kynferðislegt ofbeldi af hálfu Assanges. Þetta þykir sumum kúnstugt því meðal hinna frægu WikiLeaksskjala er eitt þar sem Moore sjálfur kemur við sögu. Þar er skýrt frá því að stjórnvöld á Kúbu hafi bannað mynd Moores, Sicko, en hún er svæsin ádeila á heilbrigðisþjónustuna í Bandaríkjunum. Í myndinni heldur Moore því m.a. fram að á Kúbu sé frábært og glæsilegt heilbrigðiskerfi sem taki heilbrigðiskerfinu í Bandaríkjunum langt fram. Þetta töldu kúbverskir embættismenn fáránlega skrumskælingu. Þeir óttuðust að kúbverskur almenningur brygðist illa við að sjá svo fegraða mynd af heilbrigðisþjónustunni í landinu. Lýsing Moores væri í hróplegu ósamræmi við þá heilbrigðisþjónustu sem langflestum Kúbubúum stæði til boða. Í WikiLeaksskjalinu segir einnig að Sicko hafi verið sýnd hópi kúbverskra lækna en þeim hafi ofboðið svo falsanirnar í myndinni að þeir hafi flestir ekki þolað við að horfa á myndina til enda og gengið út. – Það er því ekki að ófyrirsynju að sífellt fleiri Bandaríkjamenn kalli nú Michael Moore „the mockumentary filmmaker“ en ekki „the documentary filmmaker“ eins og hann kýs að gera sjálfur.

Um þessar mundir eru tuttugu ár liðin frá því að Davíð Oddsson varð forsætisráðherra í Viðeyjarstjórninni svokölluðu. Hann var síðan forsætisráðherra samfellt í fjórtán ár, lengur en nokkur annar. Óhætt er að segja að forsætisráðherratíð Davíðs hafi verið eitt mesta framfaraskeið í sögu þjóðarinnar. Íslenskt samfélag tók stakkaskiptum. Áratugalangt sjóðasukk var upprætt, dregið var mjög úr valdi stjórnmálamanna í atvinnulífinu, ríkisfyrirtæki voru einkavædd og skattar lækkaðir á fyrirtæki og einstaklinga. Skikki var komið á stjórn ríkisfjármála og skuldir ríkisins voru nánast greiddar upp. Stjórn efnahagsmála var til fyrirmyndar miðað við önnur skeið í sögu landsins frá því að sjálfstæði var endurheimt, verðbólga var í lágmarki og gengi krónunnar stöðugt. Allt hafði þetta í för með sér fjölbreytt og arðvænlegt atvinnulíf sem leiddi til yfir 30% kaupmáttaraukningar almennings. Miklar réttarbætur voru gerðar og útgjöld til velferðar og menntamála jukust stórlega að raungildi. Mikil gróska var í menningarlífi landsins. Þannig mætti áfram telja. Þetta er tímabil sem allir landsmenn eiga að minnast með ánægju og stolti. Það er fullkomin skrumskæling að kenna það við hrun bankanna. Sjálfstæðismenn eiga óhikað að sækja hugmyndir og baráttuþrótt í þetta tímabil við nauðsynlega endurreisn flokks síns.

Á gervihnattamyndum, sem teknar eru af Asíu að næturlagi, blasir við svört auðn þar sem Norður-Kórea ætti að sjást. Í landinu er ekki framleitt nægilegt rafmagn til að lýsa götur og borgir. Það segir sitt um ástandið í þessu einangraða landi. En gervihnattamyndirnar eru líka táknrænar fyrir hvað lítið er vitað um líf almennings í Alþýðulýðveldinu Norður-Kóreu. Þar hefur ríkt kommúnískt alræði frá lokum heimsstyrjaldarinnar síðari undir stjórn Kim Il-sung og sona hans. Eftir fall Sovétríkjanna þrengdist mjög hagur Norður-Kóreu, en sovétstjórnin studdi bræðrastjórnina í P’yongyang ríkulega, rétt eins stjórn Castros á Kúbu. Hræðileg hungursneyð var í landinu á tíunda áratugnum. Talið er að á bilinu 1–3,5 milljónir manna hafi soltið til dauða eða dáið úr sjúkdómum tengdum hungursneyðinni. En landið hefur löngum verið kyrfilega lokað og erfitt fyrir fólk utan þess að gera sér grein fyrir ástandinu þar. Þess vegna hefur ný bók Barböru Demick, Nothing to Envy, vakið mikla athygli. Þar er brugðið upp raunsannri mynd af daglegu lífi í Norður-Kóreu.

Barbara Demick stýrir Kínaskrifstofu bandaríska stórblaðsins Los Angeles Times. Hún ræddi ítarlega við flóttamenn frá Norður-Kóreu við samningu bókarinnar. Bókin hefur farið sigurför um heiminn og verið þýdd á yfir tuttugu tungumál. Á síðasta ári hreppti bókin hin virtu BBC Samuel Johnson-verðlaun í Bretlandi og á þessu ári hefur hún m.a. verið tilnefnd til National Book Critic Circle-verðlaunanna í Bandaríkjunum. Hún kemur út í næsta mánuði í íslenskri þýðingu hjá Bókafélaginu Uglu, útgáfufélagi Þjóðmála. Heiti bókarinnar, Engan þarf að öfunda, er úr barnagælu sem börn í Norður-Kóreu eru látin syngja. Þar er þeim talin trú um að í samanburði við önnur lönd sé allt eins og best verður á kosið í Norður-Kóreu. Í bók Demicks er m.a. sagt frá því að ráðamenn í P’yonjang óttist mjög ólöglega DVD-mynddiska sem smyglað er til landsins frá Kína, því að þar sé stundum að finna suður-kóreskar sápuóperur sem gætu gefið almenningi þær villuhugmyndir að það væri einmitt ýmislegt að öfunda í öðrum löndum, svo sem örbylgjuofna í eldhúsum og ísskápa troðfulla af matvælum.

Í hinni mögnuðu verðlaunabók Demicks fléttast saman frásagnir sex flóttamanna frá Chongjin, þriðju stærstu borg Norður-Kóreu. Þetta eru frásagnir af ólýsanlegum hryllingi, ofbeldi og kúgun, hungursneyð og fáránlegu óréttlæti, samviskubiti þeirra sem komust undan og lifðu af, þrautseigju og lífsvilja þeirra sem neituðu að gefast upp, en umfram allt lærdómsríkar sögur úr daglegu lífi í landi sem hingað til hefur verið sveipað leyndarhjúpi.

Hinn 9. apríl nk. verður gengið til þjóðaratkvæðagreiðslu um síðustu Icesavesamningana. Þjóðmál hvetja lesendur sína eindregið til að segja Nei. Það er mikilsvert að fá úr því skorið fyrir dómstólum hvort kröfur Breta og Hollendinga séu lögleysa, ekki bara Íslands vegna heldur vegna skipulags bankastarfsemi til frambúðar, sbr. fróðlegar greinar Hallgríms Th. Björnssonar og Örvars Arnarssonar í þessu hefti (bls. 53–56 og 63–69). Það er í rauninni með öllu forkastanlegt að nokkur maður, sem vill láta taka sig alvarlega, skuli mælast til þess að Alþingi skuldbindi þjóðina til að greiða skuld sem ekki er ljóst hvort Íslendingum beri að greiða og enginn veit hvað er há. Í hinum nýja Icesavesamningi felst bæði mikil óvissa um skuldarfjárhæðina í erlendri mynt (þ.e. heimtur þrotabús Landsbankans) og gríðarleg gengisáhætta þar sem smávægilegar gengissveiflur krónunnar gætu steypt þjóðinni í fjárhagslegt öngþveiti.

Ef vilji er til að semja um þetta mál á einhvern veg ber að gera það á pólitískum forsendum. Öllum er ljóst að málið er af hálfu vinstri stjórnar Steingríms J. og Jóhönnu risavaxið klúður frá upphafi. Með því að hafna nýja Icesavesamningnum gæfist tækifæri fyrir forsætisráðherra nýrrar ríkisstjórnar til að taka málið upp að nýju á pólitískum forsendum, berjast með oddi og egg fyrir málstað Íslands á alþjóðavettvangi og fá þannig stjórnmálamenn í Bretlandi og Hollandi til að sýna sjónarmiðum Íslendinga skilning. Það er með öllu fráleitt að fela svo veigamikið mál alfarið í hendur embættismanna eða keyptra málaliða í lögfræðistétt. Með því að segja afdráttarlaust Nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni myndi þjóðin vísa veginn til farsællar lausnar þessa vandræðamáls.

Að svo mæltu óska ég lesendum gleðilegra páska – um leið og ég vek athygli á þeirri gleðilegu staðreynd að með þessu hefti byrjar sjöundi árgangur Þjóðmála.