Þjóðmál

The proof of the pudding is in the eating, segir enskt máltæki. Jóhanna og Steingrímur J. geta talað þindarlaust um „árangur“ stjórnarstefnu sinnar og skreytt mál sitt með endalausum talnafróðleik — en allur landslýður finnur það daglega á eigin skinni að stjórnarstefnan hefur gersamlega mislukkast. Þegar almenningur leggur illa þefjandi grautinn sér til munns finnur hann glöggt að hann er bæði illa soðinn og úldinn — og þá tjóar lítt að segja að uppskriftin sé hreint afbragð. Því hefur verið haldið fram á þessum síðum að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar sé versta ríkisstjórn sem landsmenn hafa þurft að þola og hafi þær þó margar verið slæmar. Þrjár fyrri ríkisstjórnir keppa við getulausu vinstristjórnina um nafnbótina versta ríkisstjórn Íslandssögunnar. Það eru haftastjórn Hermanns Jónassonar á fjórða áratugnum 1934–1938 (samstjórn Framsóknar- og Alþýðuflokks), vinstri stjórn Hermanns Jónassonar 1956–1958 (samstjórn Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Alþýðubandalags) og ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens 1980–1983 (samstjórn Alþýðubandalags, Framsóknarflokks og nokkurra þingmanna Sjálfstæðisflokksins). Allar þessar ríkisstjórnir sigldu efnahagslífi landsins hressilega í strand. Árin 1938–1939 blasti nánast við þjóðargjaldþrot þegar haftastjórn Hermanns fór loks frá völdum. Árið 1958, þegar vinstri stjórn Hermanns hrökklaðist frá, stóð þjóðin bókstaflega á bjargbrúninni, að sögn efnahagsráðgjafa ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens afrekaði sem kunnugt er að koma verðbólgunni yfir 100%. Almennt einkenndi þessar ríkisstjórnir allar, rétt eins og stjórn Steingríms J. og Jóhönnu: úrræða- og getuleysi, sífelldar skattahækkanir, endalaust rifrildi á stjórnarheimilinu, rangsleitni og misbeiting valds, lamandi doði í atvinnulífinu og lakari kjör almennings. Sumir kunna að spyrja: En hvað með Stefaníu (1947–1949), samstjórn Alþýðuflokks, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem setti Fjárhagsráð á fót? Sú ríkisstjórn vann vissulega mikinn skaða í efnahagslífi landsmanna með því að fella ekki gengi krónunnar og laga það að raungengi heldur framkvæma eins konar dulbúnar gengisfellingar með gríðarumfangsmiklum fjárfestingarhöftum og skömmtunarkerfi. Þótt Fjárhagsráð verði lengi í minnum haft er Stefaníu þó fyrst og fremst minnst fyrir hina merku utanríkisstefnu sína, en hún leiddi þjóðina á örlagaríkum tímum í fang annarra vestrænna lýðræðisríkja meðinngöngunni í Atlantshafsbandalagið. Erfitt er að bera saman ríkisstjórnir á ólíkum tímaskeiðum. Það gerir þó líklega útslagið um að ríkisstjórn Jóhönnu og Steingríms J. telst sú versta í sögunni, hversu illa mönnuð sú ríkisstjórn er. Það er kannski tímanna tákn en trúlega hefur aldrei setið hæfileikasnauðara og lítilsigldara fólk í ríkisstjórn á Íslandi en í getulausu vinstristjórninni. Því lengur sem hún lafir því augljósara verður það að hún á skilið með rentu nafnbótina: Versta ríkisstjórn Íslandssögunnar.

Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, á heiður skilið fyrir að taka afdráttarlausa afstöðu gegn óskum Kínverjans Huang Nubo um undanþágu til stórfelldra jarðakaupa hér á landi. Það er fáránlegt að hægt sé að veita undanþágu frá gildandi lögum um slík efni, ekki síst í landi þar sem það er fremur regla en undantekning að heimskir og lítilþægir stjórnmálamenn fari með völd. Margur fær nefnilega í hnén þegar seðlabúntum er veifað framan í hann. Danir eiga að vera okkur fordæmi í þessum efnum. Til að koma í veg fyrir að Þjóðverjar keyptu upp Jótland munu þeir hafa sett reglur um að enginn mætti kaupa jarðir í landinu nema vera þar búsettur. Við ættum að binda það í lög að einungis íslenskir ríkisborgarar megi eiga hér jarðir. Það er eðlilegt fyrirkomulag í litlu landi þar sem býr fámenn þjóð sem vill standa vörð um sjálfstæði sitt. Hugmyndir Kínverjans virðast allvitfirringslegar. Hann ætlar að verja 23 milljörðum til að skapa aðstöðu fyrir ferðaþjónustu í einhverju mesta veðravíti í óbyggðum Norðausturlands. Hvað skyldi þurfa mikinn fjölda ferðamanna til að sú fjárfesting skilaði arði? Það spyr enginn að því. Þó vita allir landsmenn að það er enginn arður sem máli skiptir af starfsemi íslenskra ferðaþjónustufyrirtækja. Þau hanga öll á horriminni. Sum lifa aðeins vegna víkjandi lána frá Byggðastofnun og má þakka fyrir að þau borgi starfsmönnum hin lágu laun sem almennt tíðkast í ferðaþjónustu (auk auðvitað háu launanna sem forstjórarnir skammta sér, það eru alltaf til peningar fyrir þeim!). Það blasir við að hér býr annað að baki en fjárfesting í ferðaþjónustu. Og af hverju þarf maðurinn allt þetta landsvæði? Þessi maður gengur auðvitað erinda kínverska kommúnistaflokksins sem fer með alræðisvöld í Kína. Þótt frjálsræðisvindar blási um stund í kínversku atvinnulífi veit enginn hve lengi það varir. Ráðamenn í Kína stefna að því leynt og ljóst að skáka Bandaríkjunum sem ráðandi stórveldi í heiminum. Hluti af því ráðabruggi er að gera ríki heims fjárhagslega háð sér, t.d. með stórfjárfestingum í löndum sem eru fjárþurfi — Afríkulöndum ýmsum, Grikklandi, Íslandi o.s.frv. Hvað fylgir svo í kjölfarið þegar Kínverjarnir eru búnir að koma sér fyrir í þessum löndum? Auðvitað fjöldainnflutningur Kínverja til landsins og áform um enn frekari umsvif. Veiklunduð stjórnvöld eiga þá erfitt með að setja Kínverjunum skorður, því fjárfestingar þeirra skipta orðið svo miklu máli í efnahagslífi landsins. Allt minnir þetta á tilraunir Þriðja ríkis Hitlers-stjórnarinnar til að skjóta hér rótum á sínum tíma, en um þær má lesa í einni af hinum frábæru bókum Þórs Whitehead, Íslandsævintýri Himmlers 1935–1937. Þá var falast eftir lendingarleyfi fyrir þýskar flugvélar á Íslandi (Kínverjinn ætlar að byggja sinn eigin flugvöll!), miklar ráðagerðir voru um fjárfestingar í atvinnulífinu og jarðakaup virðast einnig hafa verið á dagskrá. Þetta gerðist á tímum þegar ríkissjóður landsins var nánast gjaldþrota og glímt var við mikið atvinnuleysi. Margir tóku því fagnandi hinum þýsku gylliboðum og það þurfti lofsverða staðfestu til að segja nei. Hana hafði Hermann Jónasson, þáverandi forsætisráðherra.

Bjarni Benediktsson á líka lof skilið fyrir að taka loks af skarið í Evrópumálunum. Það er engin ástæða til að halda ESB-viðræðunum áfram eins og sakir standa. Það fylgir ekki hugur máli, hvorki hjá ríkisstjórninni eða þjóðinni. Afdráttarleysi Bjarna í þessum tveimur málum, sem hér eru nefnd, sýnir að hann sé kannski að ná vopnum sínum. Það mun koma endanlega í ljós á væntanlegum landsfundi. Þá þarf Bjarni að vinna á sitt band marga sem misbauð að hann skyldi ekki fylgja ákvörðunum landsfundar í Icesave-málinu. Ennfremur þarf Bjarni að marka skýra stefnu til framtíðar, leggja fram stefnuáætlun til viðreisnar landsins í komandi kosningum og tala kjark í flokksmenn sína. Ennfremur væri ekki úr vegi að hann beitti sér fyrir uppstokkun á þingliði flokksins. Því miður eru þar ekki margir skeleggir málafylgjumenn innanborðs. Aldrei í sögu sinni hefur Sjálfstæðisflokkurinn þurft jafnmikið á öflugum málsvörum að halda og nú, fólki sem veit eitthvað í sinn haus og lætur ekki vinstrimennina vaða yfir sig með útúrsnúningum og blekkingum. Það er því átakanlegt að á slíkum tímum skuli nánast ekkert heyrast í kjörnum fulltrúum Sjálfstæðisflokksins. Til hvers er þetta fólk í pólitík? Hefur það enga pólitíska sannfæringu? Þekkir það ekki sögu flokks síns og stefnu? Af hverju í ósköpunum rennur því ekki blóðið til skyldunnar að taka til varna fyrir flokk sinn með kjafti og klóm þegar að honum er sótt?

Bjarni hefur væntanlega þurft tíma til að fóta sig, en hann var lítt reyndur þegar hann var kjörinn formaður Sjálfstæðisflokksins. Ef til vill valdi hann ekki rétta fólkið sér til ráðgjafar fyrstu árin á formannsstóli? Honum hefur tvisvar orðið illilega á í messunni (ESB-hringlið og Icesave-fíaskóið) og má vart við því að misstíga alvarlega sig í þriðja sinn. Stjórnmálin eru grimm og þar á enginn tilkall til neins. Það hefur háð Bjarna nokkuð að hann hefur ekki ýkja gott jarðsamband við alþýðu manna. Tveir fyrri formenn Sjálfstæðisflokksins fæddust með silfurskeið í munni, ef svo má segja, þ.e. ólust upp í ríkidæmi á íslenska vísu eins og Bjarni, Ólafur Thors og Geir Hallgrímsson. Ólafur var þeirrar gerðar að hann náði auðveldlega sambandi við fólk af öllu tagi og úr öllum áttum. Öðru máli gegndi um Geir. Bjarni býr ekki yfir persónutöfrum Ólafs Thors en hann er ekki eins stirðbusalegur og Geir. Hann þyrfti þó að leggja sig mun meira fram um að ná eyrum alþýðu manna. Það myndi auðvitað ekki klæða hann að rölta með verkakörlunum á bak við skúr að kasta af sér vatni eins og sagt er að Ólafur Thors hafi eitt sinn gert, en hann mætti sýna venjulegu fólki meiri athygli í ræðum sínum og tilsvörum.

Breski rithöfundurinn og sagnfræðingurinn Paul Johnson, sem frá er sagt í þessu hefti Þjóðmála (bls. 71–76), komst eitt sinn svo að orði við Margréti Thatcher við upphaf forsætisráðherraferils hennar: „Það er fernt sem einkennir mikla leiðtoga. Í fyrsta lagi, einfaldleiki. Þú þarft einungis að leggja áherslu á tvær eða þrjár mikilvægar en einfaldar hugmyndir sem þú trúir á og berst fyrir af öllum lífs og sálar kröftum. Í öðru lagi, viljastyrkur. Hann skiptir mestu máli. Þú verður að búa yfir gífurlegum viljastyrk og fylgja grundvallarhugmyndum þínum fram af festu. Ef hugmyndir þínar eru réttar — og það verða þær að vera — þá mun þér takast ætlunarverk þitt og þú verður mikill leiðtogi. Í þriðja lagi verður þú að sýna þrautseigju. Það er annað orð yfir hugrekki — hugrekki til að halda þínu striki við að koma hinum stóru hugmyndum þínum í framkvæmd, sérstaklega þegar á móti blæs og fáir styðja við bakið á þér. Í fjórða lagi verður þú að hafa hæfileika til að koma boðskap þínum til skila til almennings.“ Frú Thatcher kvaðst sammála þessu öllu. Hún viðurkenndi að hún ætti erfiðast með að uppfylla fjórða liðinn — að ná til almennings. En hverjar voru stóru hugmyndirnar hennar? spurði Johnson. Hún svaraði: „Í fyrsta lagi að minnka eyðslu og skattheimtu, sem þýðir að draga úr umsvifum ríkisins. Í öðru lagi, sem sagt, takmarkað ríkisvald, en þó þannig að ríkið sé sterkt og ráði með ótvíræðum hætti þegar til kastanna kemur. Það þýðir við núverandi aðstæður að brjóta verkalýðsfélögin á bak aftur. Þau eyðilögðu þrjár síðustu ríkisstjórnir, Wilson-stjórnina á árunum 1968–1970, Heath-stjórnina 1974 og Callaghan-stjórnina 1979. Núna verður að ráða niðurlögum verkalýðsfélaganna. Í þriðja lagi verða stjórnvöld að sjá til þess að hæfileikaríkt og duglegt fólk hafi svigrúm til að njóta sín til fulls. Til þess þarf að minnka opinbera geirann stórlega og fjarlægja allar hindranir á frjálsu framtaki. Í fjórða lagi verða lög og regla að ríkja, alltaf og alls staðar, hvað sem það kostar.“

Paul Johnson og Thatcher hafa þekkst allt frá háskólaárum þeirra í Oxford. Samband þeirra hefur verið á köflum mjög náið, en þó allkostulegt á stundum. Dag einn sagði Johnson við Thatcher: „Stjórnvöld geta gert allt milli himins og jarðar og gera það gjarnan. En það er þrennt sem þeim ber að gera, því það er enginn annar sem getur það. Það er að tryggja öryggi ríkisins út á við, sjá til þess að lög og regla ríki innanlands og standa vörð um gengi gjaldmiðils síns. Þessu þrennu ættu stjórnvöld að einbeita sér að. Auðvitað er margt annað sem kallar á athygli þeirra en því meira sem þau takast á hendur því meiri er hættan á að þeim mistakist að rækja þessar þrjár grundvallarskyldur sínar. Oftast er það gjaldmiðillinn sem situr á hakanum — og það þýðir verðbólgu.“ Frú Thatcher hreifst mjög af þessum vísdómi og hripaði hann niður á blað. Nokkrum árum síðar sátu Thatcher og Johnson og ræddu um stjórnarstefnu hennar. Á einum stað í samtalinu sagði frú Thatcher: „Sjáðu nú til, Paul. Ég skal skýra dálítið mikilvægt út fyrir þér. Stjórnvöld gera allt milli himins og jarðar, en það er þrennt sem þeim ber að gera ...“ Svo fylgdi öll runan. Johnson skellti upp úr. „Það var ég sem sagði þér þetta,“ sagði hann. „Þú? Hvaða vitleysa! Ég hef alltaf vitað þetta,“ sagði frú Thatcher. Þetta hefur gerst nokkrum sinnum að Johnson hefur fengið í hausinn eigin heilræði í formi prédikunar frá Járnfrúnni.

Fjölmenni fylgdi rithöfundinum og heimspekingnum Gunnari Dal til grafar á sólríkum sumardegi í ágúst sl. Gunnar var maður vinmargur og átti sér marga aðdáendur. Allir sem honum kynntust skynjuðu að hann var góður og réttsýnn maður. Hann virtist alltaf á jákvæðum nótum og alveg laus við öfund og illmælgi. Hann kunni manna best að lifa – í þeim skilningi að njóta hverrar stundar til fulls. Þegar við hittumst vildi hann alltaf setjast að tafli. Í skákinni var hann kappsamur og hugmyndaríkur – rétt eins og í öllu öðru sem hann tók sér fyrir hendur. Hann skrifaði einfalt og fagurt mál og hafði einstakt lag á að gera flókin efni skiljanleg. Svo vildi til að ég gaf út bækur hans síðustu árin sem hann lifði. Sérstaklega ánægjulegt var að gefa út heildarsafn hinna ágætu ljóða hans í stórri bók. Verk Gunnars eru nú öll aðgengileg á netinu, annars vegar í Google Books og svo á vefsíðunni www.heimspekiskoligunnarsdal.is. Blessuð sé minning Gunnars Dal.