Mikilvægi þess að minnka ríkisvald
Höfundur: Margaret Atwood
Útgefandi: McClelland and Stewart Bandaríkin, 1985.
Bókin kom út í íslenskri þýðingu Áslaugar Ragnars árið 1987.
Sjónvarpsþættirnir um Sögu þernunnar, eða The Handmaid‘s Tale, hafa notið mikilla vinsælda frá því að þeir komu út í apríl í fyrra. Tvær þáttaraðir hafa verið sýndar á bandarísku efnisveitunni Hulu, sem jafnframt framleiðir þættina, og sú þriðja hefur göngu sína í byrjun júní á þessu ári. Sjónvarpsþættirnir eru byggðir á samnefndri bók kanadíska rithöfundarins Margaret Atwood sem kom út árið 1985. Bókin kom út í íslenskri þýðingu Áslaugar Ragnars árið 1987. Saga þernunnar er skáldsaga sem flokkast sem dystópía, sem er í raun sýn á framtíðarsamfélag sem hefur þróast í neikvæða mynd af útópíu.
Eitt það sem helst hefur vakið athygli og umræðu um þættinaer vangaveltur um það hvort sá heimur sem þar er lýst geti einhvern tímannorðið að raunveruleika. Ef svo er þá er það ekki björt framtíð, nema fyrirkristna hvíta karlmenn. Bókin var nýlega gefin út á íslensku á ný og er íkynningarefni sögð eiga jafnvel meira erindi við lesendur dagsins í dag enþegar hún kom út fyrir rúmum 30 árum. Nánar að því hér síðar.
Augað fylgist með
Sögusvið bókarinnar (sem og þáttanna) er austurströnd Bandaríkjanna í náinni framtíð. Í stuttu máli er búið að steypa ríkisstjórn Bandaríkjanna af stóli, afnema stjórnarskrána (og um leið öll réttindi einstaklinga) og setja á fót nýtt alræðisríki, Gíleað (the Republic of Gilead).
Því stjórnar hópur hvítra kristinna karlmanna sem upphaflega stóðu fyrir byltingunni. Hún kom meðal annars til í kjölfar þess að útbreiðsla kynsjúkdóma og mikil mengun varð til þess að frjósemi kvenna fór hratt minnkandi. Öll réttindi kvenna hafa verið afnumin og þær eru fluttar undir yfirráð eiginmanna sinna eða náskyldra karlkyns ættingja. Samkynhneigðir karlmenn hafa verið drepnir og aðrir minnihlutahópar heyra svo gott sem sögunni til. Einhverjum íbúum tókst þó að flýja til Kanada meðan á byltingunni stóð.
Allar konur eru í raun valda- og áhrifalausar þó að staðaþeirra sé misjöfn. Konur eru flokkaðar eftir notagildi; eiginkonurnar(sem flestar eru ófrjóar) stjórna heimilinu að nafninu til og klæðast allarsama sægræna kjólnum, Mörturnar (nefndar eftir Mörtu í Biblíunni) eruvinnukonur og klæðast grænum kjólum og þernurnar, sem klæðast rauðumkjólum, eru notaðar til undaneldis. Þernurnar eru þær konur sem teljast frjóarog eina hlutverk þeirra er í raun að geta liðsforingjum sínum og eiginkonumþeirra börn.
Frænkurnar, allar í brúnum kjólum, eru eldri konursem sjá um þjálfun þernanna og framfylgja jafnframt reglum samfélagsins (þar meðtalið opinberum aftökum). Þær konur sem ekki falla undir þessa flokka erusendar út fyrir borgina, út í svokallaðar nýlendur, þar sem þeim er ætlað aðþrífa kjarnorkuúrgang og deyja við það verkefni. Aðrar eru sendar á leynileghóruhús, því þrátt fyrir hin strangtrúuðu skilaboð ráðamanna heimsækja þeirreglulega húsin til að sletta úr klaufunum. Það er nú þannig að flestir þeirsem vilja ráðskast með líf annarra telja sig iðulega hafna yfir þær reglur semþeir setja öðrum.
Sagan er sögð frá sjónarhorni þernunnar Offred, eða Hjáfreðeins og hún er nefnd í íslenskri þýðingu bókarinnar. Elizabeth Moss fer meðhlutverk Offred í sjónvarpsþáttunum og hefur hlotið verðskuldað lof fyrir leiksinn. Bókin sjálf segir nær eingöngu frá raunum Offred og sýn hennar á þannhrylling sem hún býr við, en sjónvarpsþættirnir segja söguna í víðarasjónarhorni. Í þáttunum fáum við meðal annars innsýn inn í fyrra líf Offred,þegar hún hét June, átti mann, dóttur, starf og frelsi. Offred býr á heimilihjónanna Serenu Joy og Fred, sem er háttsettur í stjórn Gíleað, og hefur semfyrr segir það hlutverk að fæða þeim barn. Í þáttunum fáum við líka aðskyggnast inn í líf Serenu og Fred fyrir byltinguna, á þeim tíma sem Serena varrithöfundur og barðist fyrir réttindum kvenna.
Sú barátta hefur nú verið kveðin í kútinn því þrátt fyrir að eiginkonur hafi að nafninu til einhver réttindi er þeim bannað að skrifa, lesa, vinna og hafa skoðun yfir höfuð.
Loks ber að nefna að í Gíleað starfar einnig öflugleynilögregla, kölluð Augað, sem fylgist með hverju skrefi allra íbúa, greinirog kveður niður öll merki um uppreisn og eltir uppi fólk sem reynir að flýja. Ísjónvarpsþáttunum er, réttilega, dregin upp dökk mynd af starfsemi Augans.
Rímar við söguna
Lífið í Gíleað er ekki spennandi fyrir nokkurn mann, nema þákannski þá sem haldnir eru þeirri þrá að ríkja yfir öðrum og ráðskast með lífannarra. Þegar sýning þáttanna hófst, vorið 2017, hafði Donald Trump aðeinsverið forseti Bandaríkjanna í nokkra mánuði. Fyrir forsetakosningarnar íBandaríkjunum 2016 jókst sala á bókinni (sem hafði komið úr rúmum 30 árum áður)til muna. Margir telja sig sjá merki um að stefna hans geti að lokum leitt tilþess að Saga þernunnar verði einhvern tímann að veruleika.
Það er einmitt áhugavert að velta því fyrir sér hvort sáveruleiki sem lýst er í bókinni og með myndrænum og dramatískum hætti í þáttunumgeti orðið að veruleika. Gæti það mögulega gerst að úr vestrænu lýðræðisríki sprettieinhvers kona alræðisríki eins og hér hefur verið lýst? Er hægt að berja niðurog útrýma öllum réttindum einstaklinga og gera nútímafólk að þrælum?
Stutta svarið er já, það gæti gerst. Þó má telja ólíklegt aðþað gerist undir stjórnartíð Donalds Trump, þó að vissulega sé hann ólíkindatólsem hirðir lítið um stjórnarskrá eða aðrar reglur sem kunna að þvælast fyrir honum.Að því sögðu er réttara að hafa í huga að sambærilegir atburðir hafa þegar átt sérstað í sögunni.
Það er rétt að hafa í huga að fyrrnefnd Margaret Atwood, höfundur bókarinnar, hefur greint frá því að jafnvel þó svo að sagan sé dystópísk sögu sé hún ekki vísindaskáldskapur. Með öðrum orðum, allt það sem fram kemur í bókinni á sér fyrirmynd og gæti gerst í raunveruleikanum. Hér eru engar geimverur, drekar eða galdrar – heldur raunsæ lýsing á því sem gæti (og hefur að hluta) gerst í raunheimum.
Atwood er fædd í Kanada árið 1939. Hún er þekkturrithöfundur og ljóðskáld og hefur barist fyrir mannréttindum og réttindum kvenna.Hún bjó í Vestur-Berlín þegar hún skrifaði bókina, á þeim tíma sem Þýskalandi (ogBerlín) var enn skipt í austur og vestur. Frá því að sjónvarpsþættirnir litudagsins ljós hefur hún margoft verið spurð að því hvort hún sjái einhversamasemmerki með bókinni og nútímanum. Hún hefur iðulega svarað því neitandi enþó bent á að sagan í heild eigi sér fyrirmyndir.
Hinum megin við múrinn
Og þar komum við að kjarna málsins. Auður Aðalsteinsdóttirræddi um Sögu þernunnar (bókina) við bókmenntafræðingana Mörtu SigríðiPétursdóttur og Helgu Margréti Ferdinandsdóttur í þættinum Bók vikunnarí Ríkisútvarpinu í mars 2017. Þar sagði Auður bókina lýsa fasískusamfélagi og hafa gengið í endurnýjun lífdaga eftir að Donald Trump var kjörinnforseti.
Helga Margrét lýsti því að bókin hefði ekki heillað hanaþegar hún las hana fyrst en hins vegar hefði verið hætta á því að Trump yrðikjörinn forseti. Hún sagði að henni hefði fundist bókin vera komin nokkuð tilára sinna þangað til það hefði litið út fyrir að Donald Trump yrði mjög líklegakjörinn Bandaríkjaforseti.
„Og það er alveg […] mjög óhugnanlegt að sjá þessa atburðieiga sér stað í samtímanum. […] Þessi saga er áminning um að svona atburðirgeti átt sér stað hvenær sem er við rétt skilyrði í raun og veru,“ sagði Helga Margrétí þættinum og bætti því við seinna í þættinum að sagan færi í hringi. Marta Sigríðurminnti þó á að bókin var skrifuð í Vestur-Þýskalandi árið 1984 og að hinum meginvið múrinn væri alræðisríki Austur-Þýskalands.
Í þættinum var einnig vitnað í Fríðu Björk Ingvarsdóttur,bókmenntafræðing og rektor Listaháskóla Íslands. Hún vitnaði réttilega til þessað bókin lýsti hættunum á miðstýrðu valdi og mannlegri túlkun á Biblíunni.
„Hún afhjúpar mjög vel hversu hættuleg mannanna túlkun getur verið þegar einhver ein túlkun er öðrum æðri og það má ekki viðurkenna sýn annarra á hlutina eins og þeir koma þeim fyrir sjónir. Þetta er bara mjög hollur boðskapur. Biblían er bara táknræn þarna, ekkert endilega fyrir trúarbrögð heldur einmitt fyrir miðlægt vald. Það að fara bókstaflega ofan í […] 2.000 ára gamla bók og taka það sem þar er sett fram á forsendum sem við höfum ekki hugmynd um hverjar voru og bera það fram sem einhvern sannleika sem sé öðrum sannleika æðri. Hún afhjúpar hversu hættulegt það er. Þetta hefur gerst ítrekað í heimssögunni. Ef við horfum til lesturs kommúnisma og Marx og svo framvegis.“
Það er hægt að taka undir þessi orð Fríðu Bjargar. Það er ísjálfu sér ekkert nýtt að almennum mannréttindum sé ýtt til hliðar í þáguráðríkra manna. Mannkynssagan geymir fjölmörg slík dæmi og því miður þekkistþetta enn í nútímanum, til dæmis í Norður-Kóreu.
Sem fyrr segir er bókin Saga þernunnar skrifuð á þeimtíma sem Atwood bjó í Vestur- Berlín. Nú þekkjum við hvernig hin vökulu auguleyniþjónustu Austur-Þýskalands, Stasi, vöktu yfir íbúum þess ríkis dag semnótt. Þeir sem reyndu að flýja voru skotnir, þeir sem óhlýðnuðust ríkisvaldinufengu refsingu, voru fangelsaðir, pyntaðir eða drepnir. Hinn almenni borgarihafði í raun engin þau réttindi sem við þekkjum í dag, fólk mátti ekki lesahvað sem er, segja hvað sem er eða gera hvað sem er. Í raun var allt bannaðnema það sem sérstaklega var leyft. Lífinu í Austur-Þýskalandi eru gerð ágætisskil í bókinni Stasiland eftir Önnu Funder (sem kom út í íslenskriþýðingu árið 2012) og þá er rétt að vekja athygli á þýsku myndinni Lífannarra (Das Leben der Anderen) sem kom út árið 2006 og lýsir óhugnanlegulífi manna undir eftirliti Stasi.
Orwell sá þetta líka fyrir
Ef ætlunin er að setja Sögu þernunnar, hvort sem er bókinaeða sjónvarpsþættina, í samhengi við nútímann er hún aðeins áminning ummikilvægi þess að minnka ríkisvaldið. Öll tenging sögunnar við orðræðu eðahegðun Donald Trump – og mögulega ágiskun um að hún hafi gengið í endurnýjunlífdaga með kjöri hans – er úr lausu lofti gripin og í skásta falli dramatískviðbrögð þeirra sem eru honum hvað mest andsnúnir. Það ber alls ekki að túlkaþessi skrif sem einhvers konar stuðning við Trump.
Það er hins vegar hægt að berjast gegn stjórnlyndi hans meðöðrum hætti. Það má frekar líta á kjör Trump sem aðra áminningu um mikilvægiþess að takmarka völd hins opinbera.
Það er þó ekki þar með sagt að Saga þernunnar endurspegliekki raunveruleikann eða varpi einhvers konar ljósi á það sem kann að eiga sérstað í raunveruleikanum. Í áratugi hafa menn vísað sögu George Orwell, 1984.Sú bók, sem einnig var dystópía, kom út árið 1949 en saga hennar á að gerastárið 1984 (sama ár og Saga þernunnar var skrifuð) þar sem ríkið ræður öllu,jafnvel hugsunum almennings. Rithöfundar á borð við Atwood og Orwell eiga mikiðhrós skilið fyrir að draga upp dökka mynd af því hvernig lífið getur veriðundir alræði ríkisins.
Við höfum ítrekað í mannkynssögunni séð stjórnlyndaeinstaklinga og hópa sem hafa það markmið að hefta frelsi. Þeir bera ýmis nöfnog andlit og bera fyrir sig trúarlegan jafnt sem veraldlegan boðskap en eigaþað alltaf sameiginlegt að telja sig yfir aðra hafna og til þess fallna aðstjórna öðrum. Baráttan fyrir frelsi einstaklingsins hefur staðið yfir lengi oghenni er hvergi nær lokið.
Höfundur er ritstjóri Þjóðmála.
Bókarýnin birtist í vorhefti Þjóðmála, 1. tbl. 2019. Hægt er að gerast áskrifandi að Þjóðmálum með því að senda tölvupóst á askrift@thjodmal.is eða skilaboð á facebook síðu ritsins. Ritið færst einnig í lausasölu í verslunum Pennans/Eymundsson.